Dzie│o Biblijne

Architektura ┼Ťwi─ůtyni jerozolimskiej i jej teologiczne implikacje

Email Drukuj
architektura.jpgKs. Mariusz Rosik

 
Architektura ┼Ťwi─ůtyni jerozolimskiej
i jej teologiczne implikacje

 
 
Ludy staro┼╝ytnego Bliskiego Wschodu ┼╝ywi┼éy g┼é─Öbokie przekonanie o obecno┼Ťci b├│stw w ┼Ťwi─ůtyniach. Stanowi┼éy one ich „ziemskie mieszkanie” i cz─Östo by┼éo odpowiednikiem ┼Ťwi─ůtyni niebia┼äskiej. Miejscem kultu o najwy┼╝szym znaczeniu by┼éa dla ┼╗yd├│w ┼Ťwi─ůtynia w Jerozolimie. Usytuowana zosta┼éa na miejscu tradycyjnie uto┼╝samianym z g├│r─ů Moria, na kt├│rym Abraham mia┼é z┼éo┼╝y─ç swego syna Izaaka w ofierze.
┼╗ydzi czas├│w Chrystusa, zw┼éaszcza ci w Palestynie, ze ┼Ťwi─ůtyni─ů w Jerozolimie ┼é─ůczyli nie tylko ide─Ö w┼éadzy Boga nad narodem wybranym, ale r├│wnie┼╝ nadzieje wolno┼Ťci politycznej. ┼Üwi─ůtynia by┼éa jedna, jak jeden jest B├│g: „Istnieje tylko jedna ┼Ťwi─ůtynia wzniesiona ku czci jedynego Boga. ┼Üwi─ůtynia wsp├│lna dla wszystkich, jak B├│g jest wsp├│lny dla wszystkich” (J├│zef Flawiusz, Ant. 3,6).

 
┼Üwi─ůtynia miejscem ┼Ťwi─Ötym
Niemal wszyscy ┼╗ydzi pierwszego stulecia przed rokiem 70 uznawali niepodwa┼╝aln─ů pozycj─Ö instytucji ┼Ťwi─ůtynnej i kap┼éa┼ästwa. Sk┼éadali przepisane prawem ofiary i uczestniczyli w ceremoniach nie tylko tych zwi─ůzanych z pielgrzymowaniem do Miasta ┼Üwi─Ötego (Pascha, Sukkot i Szawuot), ale r├│wnie┼╝, gdy by┼éa ku temu sposobno┼Ť─ç, przy okazji innych ┼Ťwi─ůt, w dniu szabatu czy nawet w dni powszednie1. Zasadniczym przekonaniem pobo┼╝nych ┼╗yd├│w, dotycz─ůcym ┼Ťwi─ůtyni, by┼éo prze┼Ťwiadczenie, ┼╝e jest ona miejscem Bo┼╝ej obecno┼Ťci. ┼Üwi─ůtynia posiada┼éa w przekonaniu ┼╗yd├│w – jak wspomniano wy┼╝ej – sw├│j niebia┼äski model, na wz├│r kt├│rego wybudowano ziemski przybytek. Idea ta pozwala┼éa na utrzymanie prze┼Ťwiadczenia, ┼╝e B├│g jest zarazem wznios┼éy i zamieszkuj─ůcy niebiosa, jak i bliski swego ludu2.
Istotnym rysem teologii ┼Ťwi─ůtyni sta┼éa si─Ö prawda o zamieszkaniu Jahwe na Syjonie. Obecno┼Ť─ç ta, cho─ç budzi┼éa pytania o spos├│b zamieszkiwania Boga w sanktuarium, by┼éa dla Izraelit├│w powodem dumy i fundamentem ufno┼Ťci w czasach kryzys├│w narodowych i osobistych. Niekiedy stawiano pytanie o to, czy B├│g, kt├│ry mieszka w niebie, mo┼╝e r├│wnie┼╝ przebywa─ç w budowli uczynionej r─Ökami ludzkimi3. „Najcz─Ö┼Ťciej kwesti─Ö t─Ö rozstrzygano uznaj─ůc, ┼╝e mieszkanie Boga znajduje si─Ö w niebie, a ┼Ťwi─ůtynia jest odpowiednikiem Jego pa┼éacu niebieskiego. Odniesienie do ┼Ťwi─ůtyni uto┼╝samiane by┼éo z odniesieniem do samego Boga. Jest bowiem ┼Ťwi─ůtynia znakiem wybrania Bo┼╝ego: sam B├│g wybra┼é j─ů sobie na mieszkanie na miejscu, kt├│re od tego czasu uznane zosta┼éo przez czcicieli Jahwe za centrum wszech┼Ťwiata”4.

 
┼Üwi─ůtynia na przestrzeni dziej├│w
Usytuowanie ┼Ťwi─ůtyni na najwy┼╝szym w├│wczas wzg├│rzu miasta jednoznacznie podkre┼Ťla┼éo ide─Ö panowania Boga nad narodem wybranym. Wydarzenia zwi─ůzane ze ┼Ťwi─ůtyni─ů podkre┼Ťlaj─ů jej znaczenie dla religijno┼Ťci Izraela. Salomon po wybudowaniu przybytku postara┼é si─Ö o to, by dedykacja odby┼éa si─Ö w czasie og├│lnego zgromadzenia narodowego. W epoce monarchii ┼Ťwi─ůtynia by┼éa znakiem kultu religijnego i w┼éadzy politycznej5. Prorocy pi─Ötnowali powierzchowno┼Ť─ç kultu tam sprawowanego i rutyn─Ö, kt├│ra si─Ö do┼ä przedosta┼éa. Zapowiedzi zburzenia przybytku sta┼éy si─Ö symbolem nadej┼Ťcia gniewu Jahwe. Znaczenie ┼Ťwi─ůtyni uwypukli┼éy jeszcze mocniej reformy religijne Ezechiasza. Jozjasz zrealizowa┼é my┼Ťl o jednym sanktuarium, a Izajasz prorokowa┼é o ┼Ťwi─ůtyni jak centrum kultu ca┼éej ludzko┼Ťci. ┼╗ydzi wracaj─ůcy z niewoli pod wodz─ů Ezdrasza i Nechemiasza zatroszczyli si─Ö przede wszystkim o odbudow─Ö ┼Ťwi─ůtyni Po profanacji dokonanej przez Antiocha IV Epifanesa, ┼╗ydzi przyst─ůpili do walki zbrojnej pod wodz─ů Machabeuszy, by po odniesionym zwyci─Östwie dokona─ç rededykacji przybytku i wznowi─ç kult w 164 r. przed Chr. Wszystkie te fakty wybitnie ┼Ťwiadcz─ů donios┼éej roli, jak─ů odgrywa┼éa ┼Ťwi─ůtynia w ┼╝yciu religijnym i politycznym Izraelit├│w.

 
Architektoniczny model ┼Ťwi─ůtyni
Architektura ┼Ťwi─ůtyni jerozolimskiej odzwierciedla┼éa ┼╝ydowskie przekonanie o obecno┼Ťci Boga w Miejscu Naj┼Ťwi─Ötszym. Wyr├│┼╝niano w ┼Ťwi─ůtyni koncentryczne sfery ustopniowanej ┼Ťwi─Öto┼Ťci. Poszczeg├│lne stopnie przedstawia┼éy si─Ö nast─Öpuj─ůco: Miejsce Naj┼Ťwi─Ötsze, Miejsce ┼Üwi─Öte, dziedziniec kap┼éa┼äski, dziedziniec dla m─Ö┼╝czyzn, dziedziniec kobiet, wzg├│rze ┼Ťwi─ůtynne, Jerozolima jako miasto ┼Ťwi─Öte, pozosta┼ée miasta warowne i ca┼éa ziemia obiecana6. Taki uk┼éad architektoniczny ┼Ťwi─ůtyni w Jerozolimie skupia┼é my┼Ťli i serca wierz─ůcych ┼╗yd├│w na Miejscu Naj┼Ťwi─Ötszym, centrum wszech┼Ťwiata, w kt├│rym siedzib─Ö obra┼é sobie sam B├│g7. Miejsce ┼Üwi─Öte oddzielone by┼éo od pozosta┼éych cz─Ö┼Ťci sanktuarium zas┼éon─ů, na kt├│rej przedstawiono w symbolu sklepienia niebieskiego miejsce pozaziemskiego przebywania Jahwe. Zbudowane by┼éo na ombelicum mundi (czyli na przys┼éowiowym „p─Öpku ┼Ťwiata”), do kt├│rego przyst─Öp w Jom Kippurmia┼é raz do roku Najwy┼╝szy Kap┼éan. Rozchodz─ůce si─Ö stamt─ůd koncentrycznie kolejne dziedzi┼äce (kap┼éan├│w, Izraelit├│w, kobiet i pogan) stanowi┼éy r├│┼╝ne strefy „┼Ťwi─Öto┼Ťci” miejsca.

 
Zmiany w architekturze ┼Ťwi─ůtyni za Heroda
Za czas├│w Jezusa Herod postanowi┼é zrekonstruowa─ç istniej─ůcy kompleks ┼Ťwi─ůtynny. By┼é to jego najistotniejszy, cho─ç przecie┼╝ nie jedyny pomys┼é architektoniczny. J├│zef Flawiusz tak relacjonuje inwestycj─Ö Heroda: „W owym czasie, a by┼é to osiemnasty rok jego panowania, Herod [...] podj─ů┼é si─Ö niezwyk┼éego dzie┼éa: postanowi┼é wznie┼Ť─ç w┼éasnymi ┼Ťrodkami wspanialszy Przybytek Bo┼╝y, gdy┼╝ mia┼é by─ç znacznie obszerniejszy i wy┼╝szy. S─ůdzi┼é, ┼╝e b─Ödzie to dzie┼éo, kt├│re je┼Ťli uda si─Ö szcz─Ö┼Ťliwie doprowadzi─ç do ko┼äca, przewy┼╝szy wspania┼éo┼Ťci─ů (jak te┼╝ w istocie by┼éo) wszystko, co dotychczas zbudowa┼é, i zapewni mu wiekopomn─ů chwa┼é─Ö” (Antiquitates judaicae 15,380). Rzemie┼Ťlnicy, kt├│rych Herod nakaza┼é sprowadzi─ç z Rzymu, nadzorowali prace lokalnej ludno┼Ťci, w liczbie oko┼éo 10 tysi─Öcy m─Ö┼╝czyzn. Prace trwa┼éy oko┼éo dziesi─Öciu lat, przy czym renowacja samej ┼Ťwi─ůtyni 18 miesi─Öcy. Prace dekoracyjne przed┼éu┼╝y┼éy si─Ö natomiast do 64 r. po Chr., a wi─Öc zaledwie na kilka lat przed zburzeniem budowli przez wojska Tytusa, p├│┼║niejszego cesarza8.
Przy przebudowie ┼Ťwi─ůtyni brali udzia┼é jedynie kap┼éani i lewici. ┼Üwi─ůtynia otoczona by┼éa murami, kt├│rych d┼éugo┼Ť─ç teraz by┼éa imponuj─ůca: ┼Ťciana zachodnia liczy┼éa 485 m., p├│┼énocna 313m., po┼éudniowa 280m., a wschodnia 470m. Aby unikn─ů─ç gniewu ludno┼Ťci, kt├│ra mog┼éa uzna─ç przebudow─Ö dawnego sanktuarium za czyn blu┼║nierczy, Herod zgromadzi┼é wszystkie materia┼éy budowlane jeszcze przed rozpocz─Öciem prac. Kap┼éan├│w i lewit├│w przysposabia┼é do prac kamieniarskich i budowlanych, dzi─Öki czemu mogli oni dok┼éadnie, ale i szybko dokona─ç projektowanych przer├│bek. Na czas sk┼éadania ofiar rozwieszano kurtyn─Ö oddzielaj─ůc─ů wewn─Ötrzn─ů cz─Ö┼Ť─ç przybytku. Dzi─Öki temu umo┼╝liwiano swobodne sprawowanie kultu, a jednocze┼Ťnie zakrywano t─Ö cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťwi─ůtyni przed oczami t┼éum├│w. Flawiusz w nast─Öpuj─ůcych s┼éowach opisuje przedsi─Öwzi─Öcia Heroda: „[Herod] przygotowa┼é tysi─ůc woz├│w do zwo┼╝enia kamieni, wybra┼é dziesi─Ö─ç tysi─Öcy najbardziej do┼Ťwiadczonych budowniczych, zakupi┼é szaty kap┼éa┼äskie dla tysi─ůca kap┼éan├│w i kaza┼é nauczy─ç jednych rob├│t budowlanych, innych ciesielskich, a gdy ju┼╝ wszystko by┼éo starannie przygotowane, wtenczas do dzie┼éa przyst─ůpi┼é” (Antiquitates judaicae 15,390).
Do budowy i rekonstrukcji u┼╝yto bia┼éego kamienia; do prac dekoracyjnych wykorzystano przede wszystkim srebro i z┼éoto. Platform─Ö, na kt├│rej usytuowane zosta┼éy obiekty sakralne, podniesiono i zwi─Ökszono niemal dwukrotnie. Od strony zachodniej postawiono ogromny mur podtrzymuj─ůcy, od po┼éudniowej natomiast wybudowano platform─Ö wspart─ů na filarach uniemo┼╝liwiaj─ůcych obni┼╝anie si─Ö wzg├│rza. W naro┼╝nikach mur├│w wybudowano wie┼╝e, a wzd┼éu┼╝ mur├│w wystawiono portyki. Najs┼éynniejszym by┼é Portyk Kr├│lewski, usytuowany na po┼éudniowej ┼Ťcianie. Portyk Salomona zdobi┼é mur wschodni. Herod nakaza┼é przebudowa─ç twierdz─Ö Baris, zmieniaj─ůc jej nazw─Ö na fortec─Ö Antonia9.

 
Poszczególne dziedzińce
Za czas├│w przebudowy ┼Ťwi─ůtyni za Heroda zmianie uleg┼éa liczba dziedzi┼äc├│w i ich uk┼éad. Powsta┼é zupe┼énie nowy dziedziniec, zwany dziedzi┼äcem pogan. By┼é on najwi─Ökszy rozmiarami. Ci─ůg mur├│w zamkni─Ötych ow─ů por─Öcz─ů przerywany by┼é bramami: czterema z po┼éudnia i p├│┼énocy oraz jedn─ů od wschodu. W wytyczonym w ten spos├│b obszarze wyznaczono kolejne dziedzi┼äce (kobiet, m─Ö┼╝czyzn i kap┼éan├│w). Do sanktuarium prowadzi┼éy bramy: cztery od zachodniej strony miasta, po dwie od strony po┼éudniowej i wschodniej, jedna od p├│┼énocy. Z dziedzi┼äca pogan na dziedziniec ┼╗yd├│w prowadzi┼éo a┼╝ trzyna┼Ťcie bram, przy czym kobiety mog┼éy wchodzi─ç jedynie za obszar pierwszego muru, gdzie znajdowa┼éo si─Ö trzyna┼Ťcie skarbon.
Za czas├│w Jezusa poganie mieli wst─Öp jedynie na dziedziniec przeznaczony specjalnie dla nich, cho─ç kilka wiek├│w wcze┼Ťniej obowi─ůzywa┼éy inne praktyki. „Metalowa por─Öcz oddzielaj─ůca dziedziniec od reszty kompleksu ┼Ťwi─ůtynnego stanowi┼éa granic─Ö, do kt├│rej zbli┼╝a─ç si─Ö mogli poganie; przekroczenie jej grozi┼éo ┼Ťmierci─ů, o czym informowa┼éy stosowne tablice. Sam Herod m├│g┼é zatrudni─ç pogan przy budowie ┼Ťwi─ůtyni, jak czyni┼é to w przypadku innych budowli, realizuj─ůc swe pomys┼éy architektoniczne, jednak wybra┼é na murarzy i cie┼Ťle samych kap┼éan├│w”10. Postawi┼é r├│wnie┼╝ form─Ö balustrady, za kt├│r─ů nie wolno by┼éo wychodzi─ç poganom. Przez zdecydowan─ů wi─Ökszo┼Ť─ç ┼╗yd├│w poganie uwa┼╝ani byli za nieczystych.
Do dziedzi┼äca m─Ö┼╝czyzn, zwanego tak┼╝e dziedzi┼äcem Izraelit├│w, prowadzi┼éa Brama Nikanora. Zosta┼éa ona ufundowana przez aleksandryjskiego ┼╗yda, kt├│ry - ocalony po rozbiciu si─Ö statku - wype┼éni┼é swe ┼Ťluby. Dziedziniec ten by┼é dosy─ç w─ůski; liczy┼é 60 m. d┼éugo┼Ťci, jego szeroko┼Ť─ç wynosi┼éa zaledwie 5 m. W ten spos├│b jednak spe┼énia┼é najlepiej sw─ů zasadnicz─ů funkcj─Ö - oddziela┼é m─Ö┼╝czyzn od kobiet, jednocze┼Ťnie w naoczny spos├│b ukazuj─ůc wy┼╝szo┼Ť─ç tych pierwszych. Trzy stopnie wy┼╝ej usytuowano dziedziniec kap┼éan├│w, w formie kwadratu (oko┼éo 60 na 80 m.). W g┼é─Öbi znajdowa┼éa si─Ö g┼é├│wna budowla kompleksu ┼Ťwi─ůtynnego. By┼éa zwie┼äczona kolumnad─ů, frontonem i iglicami dachu. Tam w┼éa┼Ťnie mie┼Ťci┼éa si─Ö „sala g┼éadzonego kamienia”, w kt├│rej spotyka┼é si─Ö Sanhedryn, oraz „sala ┼║r├│d┼éa”, sk─ůd czerpano wod─Ö do obmy─ç rytualnych. W innych pomieszczeniach, budowanych jako magazyny, sk┼éadano drewno i kadzid┼éo, a tak┼╝e trzymano zwierz─Öta przeznaczone na ofiary.

 
Miejsce ┼Üwi─Öte i Naj┼Ťwi─Ötsze
Samo centrum ┼Ťwi─ůtyni usytuowano 12 stopni wy┼╝ej. Centralna budowla, pozbawiona podwoi, rozdzielona jedynie portykiem, otwiera┼éa widok na wspania┼ée drzwi z pokrytego z┼éotem drewna cedrowego. Nad drzwiami umieszczono uczynion─ů ze z┼éota winn─ů latoro┼Ťl, kt├│ra by┼éa symbolem ca┼éego stworzenia, a kt├│ra sta┼éa si─Ö przedmiotem ┼╝art├│w Rzymian, jakoby bogiem ┼╝yd├│w by┼é Bachus. Drzwi wci─ů┼╝ pozostawa┼éy otwarte, lecz wn─Ötrze oddziela┼éa zas┼éona usiana babilo┼äskim haftem, przedstawiaj─ůcym sklepienie niebieskie. Miejsce ┼Üwi─Öte stanowi┼éo ci─ůg trzydziestu o┼Ťmiu izb, roz┼éo┼╝onych na planie trzech kondygnacji; jego centrum, wy┼éo┼╝one trwa┼éym drewnem, rozdzielone by┼éo przez wewn─Ötrzn─ů zas┼éon─Ö ┼Ťwi─ůtyni. Za ni─ů znajdowa┼éy si─Ö sto┼éy chleb├│w pok┼éadnych, menora i pokryty z┼éotem o┼étarz kadzenia. Nale┼╝a┼éy one do g┼é├│wnego wyposa┼╝enia samej ┼Ťwi─ůtyni. Obity z┼éotem o┼étarz kadzenia, zrobiony z drzewa akacjowego i ozdobiony czterema rogami, mia┼é oko┼éo p├│┼é metra d┼éugo┼Ťci i tyle┼╝ szeroko┼Ťci, za┼Ť wysoki by┼é na oko┼éo metr11. Z┼éoty wieniec nad o┼étarzem wyposa┼╝ony by┼é w cztery pier┼Ťcienie przeznaczone na w┼éo┼╝enie w nie dr─ů┼╝k├│w, co umo┼╝liwia┼éo przenoszenie o┼étarza. Z podobnych element├│w zbudowany by┼é st├│┼é chleb├│w pok┼éadnych: sporz─ůdzony z akacji, r├│wnie┼╝ zdobiony by┼é wie┼äcami i z┼éoceniami, i zaopatrzony w podobne pier┼Ťcienie. By┼é nieco wi─Ökszy ni┼╝ o┼étarz kadzenia. Wykonany ze szczerego z┼éota ┼Ťwiecznik siedmioramienny symbolizowa┼é pos┼éannictwo Izraela, kt├│ry mia┼é sta─ç si─Ö ┼Ťwiat┼éem dla innych narod├│w. O┼étarz ca┼éopalenia zbudowany by┼é z nieociosanych kamieni na planie kwadratu o d┼éugo┼Ťci 14 m., przy wysoko┼Ťci 4 m.; jego naro┼╝niki na kszta┼ét rog├│w wznosi┼éy si─Ö ku g├│rze. Na jego szczyt prowadzi┼éa kamienna rampa. Znaczenie religijne o┼étarza wi─ů┼╝e si─Ö z jego funkcj─ů po┼Ťredniczenia pomi─Ödzy cz┼éowiekiem a Bogiem. Podobnie jak ┼Ťwi─ůtynia, r├│wnie┼╝ o┼étarz by┼é znakiem obecno┼Ťci Boga; dlatego uwa┼╝ano go za „┼Ťwi─Öty”. By┼é naj┼Ťwi─Ötszym obiektem poza budynkiem ┼Ťwi─ůtynnym12.

 
Zasłona przybytku
Z punktu widzenia teologii jednym z istotnych element├│w architektonicznych ┼Ťwi─ůtyni jest zas┼éona oddzielaj─ůca Miejsce ┼Üwi─Öte od Naj┼Ťwi─Ötszego. Pan nakaza┼é Moj┼╝eszowi: „Zrobisz te┼╝ zas┼éon─Ö z fioletowej i czerwonej purpury, z karmazynu i z kr─Öconego bisioru, z cherubami wyhaftowanymi przez bieg┼éego tkacza. I zawiesisz j─ů na czterech s┼éupach z drzewa akacjowego, pokrytych z┼éotem. Haczyki do zas┼éony b─Öd─ů ze z┼éota, a cztery podstawy ze srebra. Powiesisz za┼Ť zas┼éon─Ö na k├│┼ékach i umie┼Ťcisz wewn─ůtrz poza zas┼éon─ů Ark─Ö ┼Üwiadectwa, i b─Ödzie oddziela┼éa zas┼éona Miejsce ┼Üwi─Öte od Naj┼Ťwi─Ötszego” (Wj 26,31-33). ┼Üwi─ůtynia w Jerozolimie posiada┼éa dwie zas┼éony: zewn─Ötrzn─ů, zawieszona przy wej┼Ťciu do ┼Ťwi─ůtyni, i wewn─Ötrzn─ů, oddzielaj─ůc─ů ┼Üwi─Öte ┼Üwi─Ötych. J├│zef Flawiusz informuje, ┼╝e na zas┼éonie przedstawiony zosta┼é pot─Ö┼╝ny wizerunek nieba. („na tkaninie przedstawiono ca┼ée sklepienie niebieskie”; De bello judaico 5.5.4)13.
Dla os├│b stoj─ůcych poza dziedzi┼äcem kap┼éa┼äskim mog┼éa by─ç widoczna z zewn─ůtrz zas┼éona zewn─Ötrzna. Zapewne to w┼éa┼Ťnie ona rozdar┼éa si─Ö przy ┼Ťmierci Jezusa, skoro m├│g┼é to zobaczy─ç stoj─ůcy pod krzy┼╝em celnik: „Jezus zawo┼éa┼é dono┼Ťnym g┼éosem i odda┼é ducha. A zas┼éona przybytku rozdar┼éa si─Ö na dwoje, z g├│ry na d├│┼é. Setnik za┼Ť, kt├│ry sta┼é naprzeciw, widz─ůc, ┼╝e w ten spos├│b odda┼é ducha, rzek┼é: «Prawdziwie, ten cz┼éowiek by┼é Synem Bo┼╝ym»” (Mk 15,37-39). Je┼Ťli przyj─ů─ç, ┼╝e setnik, kt├│ry by┼é przecie┼╝ poganinem i jako taki nie mia┼é wst─Öpu do ┼Ťwi─ůtyni, rzeczywi┼Ťcie widzia┼é rozdarcie si─Ö zas┼éony, musia┼éa to by─ç zas┼éona zewn─Ötrzna.

 
Rozdarcie zas┼éony w chwili ┼Ťmierci Jezusa
Jakie jest znaczenie motywu rozdarcia si─Ö zas┼éony przybytku w chwili ┼Ťmierci Jezusa? Wyk┼éadni─Ö tego faktu teologicznego podaje autor Listu do Hebrajczyk├│w: „Do pierwszej cz─Ö┼Ťci przybytku zawsze wchodz─ů kap┼éani sprawuj─ůcy s┼éu┼╝b─Ö, do drugiej za┼Ť cz─Ö┼Ťci przybytku jedynie arcykap┼éan, i to tylko raz w roku, i nie bez krwi, kt├│r─ů sk┼éada w ofierze za grzechy swoje i swojego ludu. Przez to pokazuje Duch ┼Üwi─Öty, ┼╝e jeszcze nie zosta┼éa otwarta droga do Miejsca ┼Üwi─Ötego, dop├│ki istnieje pierwszy przybytek.... [Chrystus] przez w┼éasn─ů krew wszed┼é raz na zawsze do Miejsca ┼Üwi─Ötego, zdobywszy wieczne odkupienie” (Hbr 9,6-12)14. Poprzez sw─ů ┼Ťmier─ç Chrystus otworzy┼é przyst─Öp do Ojca. Zas┼éona przedstawiaj─ůca sklepienie niebieskie rozdar┼éa si─Ö, a to oznacza, ┼╝e niebo otwiera swe podwoje dla tych, kt├│rzy uwierz─ů w to, co dokona┼éo si─Ö na krzy┼╝u.
Od chwili ┼Ťmierci Jezusa wszyscy maj─ů przyt─Öp do Ojca, zar├│wno ┼╗ydzi, jak i poganie15. Motyw rozdarcia zas┼éony zdoby┼é w historii egzegezy tak┼╝e inne interpretacje. Wed┼éug jednych oznacza on koniec kultu starotestamentalnego16. Wed┼éug innych rozdarcie si─Ö zas┼éony ┼Ťwi─ůtynnej wyra┼╝a Bo┼╝y gniew przeciw ┼Ťwi─ůtyni, kt├│rej upadek by┼é ju┼╝ wcze┼Ťniej zapowiedziany zar├│wno wprost (Mk 13,2), jak i przez symboliczne gesty wyrzucenia przekupni├│w i przekl─Öcia drzewa figowego (Mk 11,12-14.20-25)17. Wszystkie te interpretacje jednak zmierzaj─ů ku temu, by pokaza─ç, ┼╝e ┼Ťmier─ç Jezusa umo┼╝liwi┼éa zupe┼énie now─ů jako┼Ť─ç kontaktu cz┼éowieka z Bogiem. Nie trzeba ju┼╝ – jak ┼╗ydzi – trzykrotnie w ci─ůgu roku pielgrzymowa─ç do ┼Ťwi─ůtyni, by nawi─ůza─ç wi─Ö┼║ ze Stw├│rc─ů. Od chwili ┼Ťmierci Syna Bo┼╝ego, boska „Szekina” zosta┼éa „uwolniona” z Miejsca Naj┼Ťwi─Ötszego i Bo┼╝a obecno┼Ť─ç rozla┼éa si─Ö na ca┼éy ┼Ťwiat. Uciekaj─ůc si─Ö do antropomorfizmu i do symbolicznego gestu rozdarcia szat, znanego na staro┼╝ytnym Bliskim Wschodzie, mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e Ojciec patrz─ůc na ┼Ťmier─ç swego Syna w ge┼Ťcie b├│lu rozdziera swe szaty. Tym samym otwiera drog─Ö do siebie; nie jest ju┼╝ oddzielony od ludzi przez zas┼éon─Ö. Kult ┼Ťwi─ůtynny Starego Prawa traci sw─ů warto┼Ť─ç. Od tamtej chwili prawdziwi czciciele mog─ů oddawa─ç cze┼Ť─ç Bogu w duchu i prawdzie, na ka┼╝dym miejscu.

 
Rozdarcie zas┼éony w pozabiblijnych pismach wczesnochrze┼Ťcija┼äskich
Motyw rozdarcia zas┼éony by┼é interpretowany ju┼╝ przez pierwszych chrze┼Ťcijan. Niezwykle ciekaw─ů tradycj─Ö o zas┼éonie przybytku zapisa┼é autor apokryficznej Protoewangelii Jakuba, dzie┼éa powsta┼éego w drugiej po┼éowie II w.: „Zebra┼éa si─Ö rada kap┼éan├│w i m├│wili: ‘Uczy┼ämy zas┼éon─Ö dla ┼Ťwi─ůtyni Pa┼äskiej’. I rzek┼é kap┼éan: ‘Zwo┼éajcie do mnie dziewice, kt├│re s─ů bez skazy, z pokolenia Dawida’18. I odeszli s┼éudzy, i szukali, i znale┼║li siedem. I przypomnia┼é sobie kap┼éan o dzieweczce Maryi, e ona jest z pokolenia Dawida i bez skazy przed Bogiem. I s┼éudzy odeszli i przyprowadzili j─ů. I wprowadzili j─ů do ┼Ťwi─ůtyni Pana. I rzek┼é kap┼éan: ‘Ci─ůgnijcie tu losy, kt├│ra b─Ödzie prz─Öd┼éa z┼éoto, i azbest, i len, i jedwab, b┼é─Ökit i szkar┼éat, i prawdziw─ů purpur─Ö’. Maryja wylosowa┼éa prawdziw─ů purpur─Ö i szkar┼éat. I wzi─ůwszy je, odesz┼éa do swego domu. W owym czasie zaniem├│wi┼é Zachariasz i zast─Öpowa┼é go Samuel a┼╝ do chwili, gdy Zachariasz zn├│w odzyska┼é mow─Ö. A Maryja wzi─ůwszy szkar┼éat, zacz─Ö┼éa prz─ů┼Ť─ç” (Protoewangelia Jakuba 10,1-2)19. Szkar┼éat i purpura - zdaniem autora apokryfu - s─ů symbolem pocz─Öcia Chrystusa i Jego godno┼Ťci kr├│lewskiej. Rozdarcie zas┼éony przy ┼Ťmierci Jezusa oznacza ┼Ťmier─ç kr├│la Izraela20. T─Ö sam─ů tradycj─Ö zawiera Ewangelia Pseudo-Mateusza.
Motyw rozdarcia zas┼éony jest ┼╝ywo komentowany tak┼╝e u Ojc├│w. Tertulian w dziele Przeciw Marcjonowi s─ůdzi, ┼╝e zas┼éona ┼Ťwi─ůtyni rozdar┼éa si─Ö na dwoje z tego powodu, ┼╝e cheruby, kt├│re strzeg┼éy ┼Üwi─Ötego ┼Üwi─Ötych, opu┼Ťci┼éy przybytek; prawdziw─ů bowiem ┼Ťwi─ůtyni─ů jest cia┼éo Chrystusa. Rozdarcie zas┼éony przybytku wkomponowuje si─Ö w perspektyw─Ö realizacji dawnych proroctw mesja┼äskich21. ┼Üw. Hieronim w jednym ze swoich list├│w (XIV) autor zauwa┼╝a, ┼╝e B├│g pos┼éa┼é swego anio┼éa, aby rozdzieli┼é zas┼éon─Ö przybytku. Nieco inaczej na znak rozdarcia zas┼éony patrzy Grzegorz z Nazjanzu. W Czwartej mowie teologicznej, wyg┼éoszonej w 380 r. w Konstantynopolu, okre┼Ťla rozdart─ů zas┼éon─Ö „tajemniczymi drzwiami do niebios”. W kilka lat p├│┼║niej, w Bazylice Grobu Pa┼äskiego w Jerozolimie Cyryl Jerozolimski uzasadnia, ┼╝e poniewa┼╝ podczas ┼Ťmierci Jezusa Jego cia┼éo, kt├│re os┼éania┼éo Jego bosk─ů natur─Ö, zosta┼éo zbezczeszczone, zewn─Ötrznym znakiem tego by┼éo zniszczenie zas┼éony ┼Ťwi─ůtynnej, za kt├│r─ů mieszka┼éa boska obecno┼Ť─ç. Zdaniem ┼Ťw. Ambro┼╝ego, wyra┼╝onym w dziele De fide, nie tylko poganin – celnik wyzna┼é boskie synostwo Jezusa pod krzy┼╝em, ale ca┼ée stworzenie rozpozna┼éo Boga w Chrystusie; znakiem tego mia┼éo by─ç za─çmienie s┼éo┼äca, nadej┼Ťcie ciemno┼Ťci, trz─Ösienie ziemi, cho─ç przecie┼╝ sam krzy┼╝ si─Ö osta┼é, a tak┼╝e rozdarcie zas┼éony przybytku. ┼Üw. Augustyn w dziele O grzechu pierworodnym t┼éumaczy, ┼╝e za zas┼éon─ů przybytku ukrywa┼éa si─Ö Bo┼╝a sprawiedliwo┼Ť─ç pochodz─ůca z wiary. Pawe┼é aposto┼é przeciwstawia sprawiedliwo┼Ťci z Prawa, czyli z uczynk├│w, sprawiedliwo┼Ťci pochodz─ůcej z wiary. Przy ┼Ťmierci Syna Bo┼╝ego sprawiedliwo┼Ť─ç z wiary sta┼éa si─Ö jawna i ukaza┼éa si─Ö ┼Ťwiatu. Nawi─ůzuj─ůc do ┼Ťwi─Öta Jom Kippur, Leon Wielki w Sermones widzi rozdarcie zas┼éony oddzielaj─ůcej Miejsce Naj┼Ťwi─Ötsze od pozosta┼éej przestrzeni ┼Ťwi─ůtyni jako symbol potr├│jnego przej┼Ťcia: od Prawa do Ewangelii, od Synagogi do Ko┼Ťcio┼éa i od wielu ofiar Starego Przymierza do jednej ofiary Jezusa Chrystusa22.

 
Przyczyny zburzenia ┼Ťwi─ůtyni w tradycji rabinackiej
Rozdarcie zas┼éony przybytku zapowiada┼éo koniec kultu Starego Przymierza, a po┼Ťrednio – upadek ┼Ťwi─ůtyni, czyli jej zburzenie w 70 r. Taka jest interpretacja chrze┼Ťcija┼äska. Warto jednak zapyta─ç, jak ┼╗ydzi patrz─ů na upadek ┼Ťwi─ůtyni, po kt├│rej dzi┼Ť pozosta┼é jedynie Mur P┼éaczu23. Midrasz zapisany w talmudycznym traktacie Sanhedryn wyja┼Ťnia: „Rabbi Izmael powiedzia┼é: Noc, kt├│rej Salomon uko┼äczy┼é budow─Ö ┼Ťwi─ůtyni by┼éa t─ů sam─ů, w kt├│r─ů po┼Ťlubi┼é c├│rk─Ö faraona. Powsta┼éa wi─Öc burza rado┼Ťci z okazji uko┼äczenia sanktuarium oraz weso┼éo┼Ť─ç z powodu uroczysto┼Ťci za┼Ťlubin; ale uroczysta rado┼Ť─ç za┼Ťlubin przewy┼╝szy┼éa t─Ö z powodu ┼Ťwi─ůtyni i dlatego w tym momencie pojawi┼éa si─Ö w my┼Ťli ┼Üwi─Ötego, niech imi─Ö Jego b─Ödzie b┼éogos┼éawione, idea zniszczenia przybytku, jak jest napisane: ‘Powodem gniewu i oburzenia by┼éo dla Mnie miasto od dnia, gdy je zbudowano, a┼╝ do dzi┼Ť, przeto musz─Ö je usun─ů─ç sprzed mego oblicza’ (Jr 32,31)”24.
Inne przyczyny zburzenia ┼Ťwi─ůtyni podaje midrasz zapisany w traktacie Talmudu, zatytu┼éowanym Yoma. Wskazuje on na konkretne grzechy i postawy ludzkie, kt├│ry wywo┼éa┼éy Bo┼╝y gniew: „Dlaczego zosta┼éa zburzona pierwsza ┼Ťwi─ůtynia? Z trzech powod├│w: przez ba┼éwochwalstwo, porzucenie obyczaj├│w i przez zab├│jstwo. A druga ┼Ťwi─ůtynia, gdy Izraelici zajmowali si─Ö Tor─ů, przykazaniami i dobrymi czynami, dlaczego zosta┼éa zburzona? Poniewa┼╝ w tym czasie panowa┼éa niezgoda; z tego wniosek, ┼╝e niezgoda ma t─Ö sam─ů wa┼╝ko┼Ť─ç, co trzy grzechy wy┼╝ej wymienione: ba┼éwochwalstwo, porzucenie [obyczaj├│w] i zab├│jstwo”. Traktat Berakot natomiast tak rysuje skutki destrukcji ┼Ťwi─ůtyni: „Od dnia zburzenia tego domu, kt├│ry by┼é ca┼é─ů nasz─ů rado┼Ťci─ů, nauczyciele schodz─ů do rangi skryb├│w, skrybowie do rangi pomocnik├│w, pomocnicy do rangi uczni├│w, uczniowie staj─ů si─Ö jak ludzie nieuczeni, a ci z dnia na dzie┼ä marniej─ů; nie ma nikogo, kto by poszukiwa┼é lub studiowa┼é lub pyta┼é. Na kim wi─Öc mo┼╝emy si─Ö oprze─ç? Na naszym Ojcu, kt├│ry jest w niebie”25.

 
Konkluzja
┼Üwi─ůtynia jerozolimska by┼éa centraln─ů instytucj─ů religijn─ů ca┼éego Izraela. Jej architektura wyra┼║nie ukazywa┼éa przybytek jako miejsce obecno┼Ťci Boga. Boska Szekina zamieszka┼éa w Miejscu Naj┼Ťwi─Ötszym, za zas┼éon─ů przedstawiaj─ůc─ů niebo. W chwili ┼Ťmierci Jezusa zas┼éona ta rozdziera si─Ö na dwoje – co symbolicznie wyra┼╝a zar├│wno koniec kultu Starego Przymierza, jak i otwarcie drogi do niebios wszystkim, kt├│rzy wiar─ů przyjm─ů dzie┼éo Jezusa dokonane na drzewie krzy┼╝a.
1 E.P. Sanders zauwa┼╝a: „Dalla letteratura anticha deriva l’impressione schiacciante che la maggior parte degli ebrei del I secolo, che credevano nella Bibbia, rispettassero il tempio e i sacerdoti e volontariamente facessero i doni e le offerte richiesti”; Il giudaismo. Fede e prassi (63 a.C.-66 d.C.), Brescia 1999,70.
2 „Die ├ťberzeugung der Juden von der grundlegenden Bedeutung und Heiligkeit des Tempels ist tief in den ├ťberzeugungen der altert├╝mlichen V├Âlker der Zivilisationen des Nahen Ostens verankert. Selbst der Name des Tempels (hekal) wurde vom summerischen Begriff e-gal abgeleitet, der ins Hebr├Ąische durch das akkadsche ekkalu durchgedrungen ist. Die Tempelinstitution, der darin ausge├╝bte Opferkultus und seine Zentralisierung, das Erbpriestertum der Leviten und die Verpflichtung zur Pilgerfahrt in den Tempel – all das kommt, dem Zeugnis der heiligen j├╝dischen Schriften nach, aus der Gottes Einsetzung her”; M. Rosik, Der Tempel von Jerusalem zur Zeit Jesu, Jestetten 2008, 15.
3 Problem ten pojawi┼é si─Ö ju┼╝ w chwili dedykacji ┼Ťwi─ůtyni za Salomona i powraca┼é cz─Östo, a┼╝ do momentu jej zburzenia.
4 M. Rosik, Judaizm u pocz─ůtk├│w ery chrze┼Ťcija┼äskiej, Bibliotheca Biblica, Wroc┼éaw 20082, 28-29.
5 C. Schedl, Historia Starego Testamentu, III, Z┼éoty wiek Dawida – Salomona, t┼éum. S. Sta┼äczyk, Tuch├│w 1995, 281-300.
6 W. Eichrodt, Theology of the Old Testament, I, tłum. J. Baker, London6 1983, 102-107.
7 K. Amstrong, Jerozolima. Miasto trzech religii, tłum. B. Cendrowska, Warszawa 2000, 167.
8 „Die aus Rom herbeigeholten Handwerker beaufsichtigten die Arbeit der Lokalbev├Âlkerung in der Zahl von etwa zehntausend M├Ąnnern der Lokalbev├Âlkerung. Die Arbeiten dauerten ungef├Ąhr zehn Jahre, und die Renovierung des Tempels selbst 18 Monate; die Ausschm├╝ckung verl├Ąngerte sich dagegen bis 64. n. Chr., also bis auf wenige Jahre vor der Destruktion des Geb├Ąudes durch die Truppen von Titus”; M. Rosik, Der Tempel von Jerusalem zur Zeit Jesu, 27.
9 E. Zawiszewski, Instytucje biblijne, Pelplin 2001, 97-100.
10 M. Rosik, Judaizm u pocz─ůtk├│w ery chrze┼Ťcija┼äskiej, 39.
11 S. Szymik, „O┼étarze izraelskie”, w: ┼╗ycie religijne w Biblii, red. G. Witaszek, Lublin 1999, 123-140.
12 M. Rosik, Judaizm u pocz─ůtk├│w ery chrze┼Ťcija┼äskiej, 40.
13 M. Rosik, „’┼Üwi─ůtynia Boga w niebie si─Ö otwar┼éa’ (Ap 11,19). Pi─Ö─ç obraz├│w jednej idei”, Perspectiva. Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne 11 (2007) 2, 137; M. Rosik, „’Der Tempel Gottes im Himmel wurde ge├Âffnet’ (Offb 11,19). Ein Gedanke in f├╝nf Bibldern“, Scriptura Sacra 11 (2007) 183.
14 M. Rosik, „‘Il velo del Tempio so squarci├▓” (Mc 15,38)’. Il simbolo del velo squarciato nel Vangelo di Marco”, w: On His Way. Studies in Honour of Professor Klemens Stock, S.J. on the Occasion of his 70-yh Birthday, red. A. Malina, Katowice 2004, 248-250.
15 „Zauwa┼╝a si─Ö brak bli┼╝szego okre┼Ťlenia, o jak─ů zas┼éon─Ö chodzi. Mo┼╝na bowiem pomy┼Ťle─ç o wewn─Ötrznej, kt├│ra dzieli┼éa ‘┼Ťwi─Öte’ od ‘naj┼Ťwi─Ötszego’ (miejsca), lub o zewn─Ötrznej, zawieszonej na frontowej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwi─ůtyni. Ta zewn─Ötrzna kurtyna by┼éa zauwa┼╝alna dla wszystkich wchodz─ůcych do ┼Ťwi─ůtyni i strzeg┼éa jej tajemniczo┼Ťci. Dla ┼╗yd├│w by┼éa symbolem ca┼éego staro┼╝ytnego wszech┼Ťwiata. Przypuszczalnie tekst Mk ma na uwadze rozdarcie obu zas┼éon. Wskazuj─ů na to s┼éowa ilustruj─ůce namacalny znak Bo┼╝y, kt├│ry dla chrze┼Ťcija┼äskich czytelnik├│w mia┼é g┼é─Öbok─ů wymow─Ö: ┼Ťmier─ç Jezusa k┼éadzie kres staremu kultowi i otwiera na Boga tak┼╝e pogan”; H. Langkammer, Ewangelia wed┼éug ┼Ťw. Marka. T┼éumaczenie, wst─Öp i komentarz, Biblia Lubelska, red. L. Stachowiak, J. Kudasiewicz, Lublin 1997, 145.
16 J. Marcus twierdzi, ┼╝e rozdarcie si─Ö zas┼éony przybytku stanowi jeden z najistotniejszych w─ůtk├│w teologii Markowej, gdy┼╝ symbolizuje on „the end of the central institution of Judaism”; J. Marcus, „Mark - Interpreter of Paul”, NTS 46 (2000) 481. F. Watson („The Social Function of Mark’s Secrecy Theme”, JSNT 24 (1985) 57) dodaje: „the tearing of the veil in the temple (15,38) [...] signifies God’s abandonment of the Jewish system of worship and, by implication, Israel as whole. According to 15,38f., the cross reveals God’s rejection of the Jewish people, who have themselves rejected their Messiah, and his creating of a new community among the Gentiles who, like the centurion, will confess Jesus as the Son of God (cf.12,1-9)”; G. Witaszek, „Teologia ┼Ťwi─ůtyni”, ┼╗ycie religijne w Biblii, red. G. Witaszek, Lublin 1999, 98-99.
17 „Finally, the curtain’s destruction could also relate to the parable Jesus had told in the temple about the wicked vineyard tenants, who, after killing the owner’s belowed son, will feel his wrath. ‘He will come and destroy the tenants, and give the vineyard to others’ (12:9). These ‘others’ clearly must mean the Gentiles, indicating that the Marcan church is largely Gentile one”; P.A. Cunningham, Jesus and the Evangelists. The Ministry of Jesus and Its Portrayal in the Synoptic Gospels,New York 1988, 39. „This complete destruction of the sanctuary veil indicates the termination of the handmade sanctuary as the holy place of God’s presence and of authentic worship. By his death Jesus has in effect „destroyed” the handmade sanctuary and begun the „building” of the one that is not handmade (14:58; 15:29)”; J.P. Heil, „The Narrative Strategy and Pragmatics of the Temple Theme in Mark”, 98.
18De facto nie ma pokolenia Dawida, lecz r├│d Dawida nale┼╝─ůcy do pokolenia Judy. Autor pragnie jednak podkre┼Ťli─ç kr├│lewskie pochodzenie Maryi.
19 Tłum. M. Starowieyski; Apokryfy Nowego Testamentu, I/1, Ewangelie apokryficzne. Fragmenty. Narodzenie i dzieciństwo Maryi i Jezusa, Kraków 2003, 276.
20 A. Demitr├│w, „Mise en situation litt├ęraire et doctrinale de la tradition du tissage du voile du Temple par Marie dans le Proto-├ęvangile de Jacques”, Scriptura Sacra 6 (2002) 223-233.
21 J. Speigel, Historische Notion ├╝ber die Erfassung des G├Âttlichen, Regensburg 1980, 243-250.
22 Wi─Öcej na temat odczytania znaku rozdarcia zas┼éony przybytku u Ojc├│w, zob.: M. Rosik, „Rozdarcie zas┼éony ┼Ťwi─ůtyni we wczesnochrze┼Ťcija┼äskiej literaturze pozabiblijnej”, w: Przybli┼╝y┼éo si─Ö kr├│lestwo Bo┼╝e. Ksi─Öga pami─ůtkowa dla Ksi─Ödza Profesora Romana Bartnickiego w 65. rocznic─Ö urodzin, red. W. Chrostowski, Warszawa 2008, 451-457.
23 Legenda ┼╝ydowska, powsta┼éa po zburzeniu ┼Ťwi─ůtyni g┼éosi, ┼╝e przy murze zachodnim wyznaczono do pracy najbiedniejsz─ů ludno┼Ť─ç przy rekonstrukcji za Heroda. Z powodu braku wykwalifikowanych robotnik├│w, prace przy tym najd┼éu┼╝szym murze by┼éy najtrudniejsze i przysporzy┼éy pracownikom wiele cierpie┼ä. Gdy wi─Öc wojska rzymskie naciera┼éy na kompleks ┼Ťwi─ůtynny, pos┼éany przez Boga anio┼é mia┼é zakry─ç rozpostartymi skrzyd┼éami zachodni─ů ┼Ťcian─Ö, wypowiadaj─ůc s┼éowa: „Ta ┼Ťciana, praca najbiedniejszych ludzi, nigdy nie zostanie zburzona”; F. Alpert, Getting Jerusalem Togather. Your Historical Guide to Jerusalem Throughout the Ages, Jerusalem 1984, 27.
24 R. Pacifici, Midrashim. Fatti e personaggi biblici nell’interpretazione ebraica tradizionale, Milano 1997, 140.
25 R. Pacifici, Midrashim. Fatti e personaggi biblici nell’interpretazione ebraica tradizionale, 191.

 

 
Dzie│o Biblijne


© Copyright Słowo Biblijne 2006. All rights Reserved. Made in quaint.pl