Dzie│o Biblijne

Czy Ko┼Ťci├│┼é katolicki zabrania┼é czytania Biblii?

Email Drukuj

Ks. Rajmund Pietkiewicz

PWT Wrocław

Czy Ko┼Ťci├│┼é katolicki zabrania┼é czytania Biblii?

We wsp├│┼éczesnych mediach mo┼╝na czasami znale┼║─ç doniesienia, jakoby w przesz┼éo┼Ťci Ko┼Ťci├│┼é katolicki zabrania┼é swoim wiernym czytania Pisma ┼Üwi─Ötego. Jako przyk┼éad niech pos┼éu┼╝y kilka wypowiedzi odnalezionych w Internecie.

„W ┼Ťredniowieczu pono─ç Ko┼Ťci├│┼é kara┼é ┼Ťmierci─ů tych, kt├│rzy studiowali tajniki Biblii, a kt├│rzy to nie byli duchownymi. Ponadto w Biblii jest du┼╝o wers├│w, kt├│re przecz─ů idei Ko┼Ťcio┼éa. Czy jest zwi─ůzek mi─Ödzy tymi dwiema sprawami, jak s─ůdzicie?”[1].

„VI wiek n.e. – papie┼╝ ┼Ťw. Grzegorz I Wielki si┼é─ů schrystianizowa┼é Angli─Ö, pot─Öpia┼é kszta┼écenie wszystkich ludzi za wyj─ůtkiem duchowie┼ästwa, uwa┼╝aj─ůc to za g┼éupot─Ö i nikczemno┼Ť─ç. Osobom ┼Ťwieckim zabrania┼é czytania Pisma ┼Üwi─Ötego”[2].

„[…] swego czasu Ko┼Ťci├│┼é zabrania┼é czytania Biblii, bo jeszcze kto┼Ť zrozumie z niej co┼Ť i oka┼╝e si─Ö, ┼╝e np. Jezus m├│wi┼é o czym┼Ť innym, ni┼╝ s┼éysz─ů z ambony. Nabo┼╝e┼ästwo te┼╝ by┼éo po ┼éacinie… po co maluczcy maj─ů co┼Ť wiedzie─ç…”[3].

Oczywi┼Ťcie tego typu pogl─ůdy stanowi─ů przyk┼éad bezkrytycznego powtarzania obiegowych opinii, ale z drugiej strony zdradzaj─ů te┼╝ poziom wiedzy i przekonania cz─Ö┼Ťci naszego spo┼éecze┼ästwa, co uwa┼╝am za wystarczaj─ůcy pow├│d do krytycznej weryfikacji postawionego w tytule pytania: Czy rzeczywi┼Ťcie Ko┼Ťci├│┼é katolicki zabrania┼é czytania Biblii?

Aby odpowiedzie─ç na to pytanie, odwo┼éam si─Ö do tekst├│w ┼║r├│d┼éowych i ich opracowa┼ä naukowych, kt├│re zajmuj─ů si─Ö czytelnictwem Biblii oraz ┼Ťci┼Ťle zwi─ůzanymi z nim zasadami edytorstwa biblijnego. Moje studium obejmuje okres do zamkni─Öcia II Soboru Watyka┼äskiego (1965), poniewa┼╝ co do jego nauczania nikt nie wysuwa zarzutu, ┼╝e obejmuje ono zakaz czytania Biblii.

I. Przed Soborem Trydenckim

 

A┼╝ do wieku XI t┼éumaczono i kopiowano ksi─Ögi Pisma ┼Üwi─Ötego bez ingerencji ze strony Magisterium Ko┼Ťcio┼éa. Dopiero w zwi─ůzku z pojawiaj─ůcymi si─Ö ┼Ťredniowiecznymi ruchami heretyckimi katar├│w, waldens├│w i albigens├│w pod koniec XII i w XIII wieku wprowadzono ograniczenia w pos┼éugiwaniu si─Ö przek┼éadami biblijnymi na j─Özyki narodowe. Nieufnie patrzono r├│wnie┼╝ na prywatn─ů lektur─Ö Biblii w obawie przed niew┼éa┼Ťciwymi interpretacjami. Zastrze┼╝enia te nie by┼éy jednak powszechne i dotyczy┼éy pewnych teren├│w Francji, Aragonii i Hiszpanii. W XIV wieku podobne obostrzenia pojawi┼éy si─Ö lokalnie w Niemczech, a na pocz─ůtku XV w Anglii w zwi─ůzku z rozpowszechnianym t┼éumaczeniem Biblii przez Jana Wiklifa (zm. 1384).

Nale┼╝y w tym miejscu zaznaczy─ç, ┼╝e nie wprowadzono zakazu czytania Biblii w og├│le. Intencj─ů ko┼Ťcielnych i ┼Ťwieckich prawodawc├│w by┼éo przede wszystkim uchronienie wiernych przed heretyckim wyk┼éadem ksi─ůg ┼Ťwi─Ötych. ┼Üwiadczy o tym istnienie w ┼Ťredniowieczu licznych przek┼éad├│w Biblii na j─Özyki narodowe, z kt├│rych niekt├│re posiada┼éy nawet oficjaln─ů aprobat─Ö ko┼Ťcieln─ů. Biblia w tym okresie stawa┼éa si─Ö coraz popularniejsza, i to nie tylko za spraw─ů ruch├│w heretyckich przygotowuj─ůcych grunt pod reformacj─Ö, ale tak┼╝e pod wp┼éywem dzia┼éalno┼Ťci zakon├│w ┼╝ebraczych. W swoim nauczaniu autorytety Ko┼Ťcio┼éa podkre┼Ťla┼éy po┼╝ytki p┼éyn─ůce z kontaktu wiernych ze s┼éowem Bo┼╝ym, g┼éoszonym i wyja┼Ťnianym podczas liturgii i katechezy[4].

Po wynalezieniu druku, jeszcze w XV wieku pojawi┼éo si─Ö wiele wyda┼ä Biblii po ┼éacinie oraz w j─Özykach narodowych. Pocz─ůtkowo edytorstwo biblijne nie by┼éo regulowane ┼╝adnymi przepisami Ko┼Ťcio┼éa. Jednak wkr├│tce si─Ö okaza┼éo, ┼╝e drukowanie mo┼╝e sta─ç si─Ö niebezpiecznym narz─Ödziem propagowania herezji, dlatego zacz─Öto wprowadza─ç cenzur─Ö ksi─ůg przeznaczonych do wydania.

Pierwsze ograniczenia zwi─ůzane z drukiem Biblii w j─Özykach narodowych wprowadzono w latach siedemdziesi─ůtych i osiemdziesi─ůtych XV wieku w Niemczech i Hiszpanii. Mia┼éy one jednak niewielki zasi─Ög terytorialny. W Niemczech pierwszy zakaz tego typu wyda┼é w 1485 roku arcybiskup Moguncji, Berthold von Henneberg. Obostrzenia by┼éy podyktowane trosk─ů biskupa o wierny przekaz zawartych w Biblii prawd objawionych. Uznawa┼é on wynalazek druku za dar Bo┼╝y, ale r├│wnocze┼Ťnie uwa┼╝a┼é, ┼╝e j─Özyk niemiecki nie jest w stanie odda─ç subtelno┼Ťci ┼éaciny i greki, co wi─ůza┼éo si─Ö z niebezpiecze┼ästwem b┼é─Ödnych t┼éumacze┼ä, kt├│re mog┼éyby rozpowszechnia─ç si─Ö w┼Ťr├│d laikatu. Nie wolno by┼éo t┼éumaczy─ç Biblii z ┼éaciny i z greki ani nie mo┼╝na by┼éo rozpowszechnia─ç ksi─ů┼╝ek z przek┼éadami pod kar─ů ekskomuniki, konfiskaty podejrzanych egzemplarzy i grzywny 100 gulden├│w w z┼éocie. By┼éy to jednak tylko rozporz─ůdzenia lokalne. Generalnie mo┼╝na stwierdzi─ç, ┼╝e do ko┼äca XV wieku na terenie Niemiec i W┼éoch, gdzie wyt┼éoczono najwi─Öcej Biblii w j─Özykach narodowych, nie spotykamy powszechnych ogranicze┼ä w tej materii[5].

Ostrzejsze restrykcje w sprawie edytorstwa w og├│le, a biblijnego w szczeg├│lno┼Ťci pojawi┼éy si─Ö w zwi─ůzku z rodz─ůcymi si─Ö ruchami reformacyjnymi. W 1515 roku papie┼╝ Leon X (zm. 1521) wyda┼é bull─Ö nakazuj─ůc─ů biskupom i inkwizytorom czytanie ksi─ů┼╝ek przeznaczonych do druku. Przewinieniem by┼éo publikowanie ksi─ůg bez adresu wydawniczego i nazwiska autora. Zabroniono druku Biblii w j─Özykach narodowych bez pozwolenia[6].

Nale┼╝y r├│wnie┼╝ doda─ç, ┼╝e podobnie jak w ┼Ťredniowieczu, tak w pierwszej po┼éowie XVI wieku sprzeciw Ko┼Ťcio┼éa katolickiego wobec wyda┼ä Biblii w j─Özykach narodowych nie by┼é wymierzony bezpo┼Ťrednio przeciwko samym t┼éumaczeniom, ale przeciwko b┼é─Ödom, kt├│re szerzono za pomoc─ů tych edycji oraz przeciwko propagowanej w ten spos├│b prywatnej lekturze Biblii odrzucaj─ůcej oficjaln─ů wyk┼éadni─Ö Ko┼Ťcio┼éa[7]. W 1527 roku teologowie z Sorbony, pot─Öpiaj─ůc nauk─Ö Erazma, nawo┼éuj─ůcego do powszechnego czytania Pisma ┼Üwi─Ötego, o┼Ťwiadczyli, ┼╝e Ko┼Ťci├│┼é nie zabrania czytania Biblii w og├│le, ale wprowadza ograniczenia wobec tych, dla kt├│rych taka lektura mog┼éaby si─Ö sta─ç powodem popadni─Öcia w herezj─Ö. Wolno by┼éo czyta─ç Pismo ┼Üwi─Öte, ale zawsze z prawowiernym wyja┼Ťnieniem, kt├│re odpowiada┼éoby poziomowi intelektualnemu czytelnik├│w[8].

Obiegowych opinii o powszechnym paleniu ksi─ůg, w tym egzemplarzy Pisma ┼Üwi─Ötego, oraz o panuj─ůcym zakazie jej czytania nie potwierdzaj─ů dane ukazuj─ůce liczb─Ö i zakres edytorstwa biblijnego w okresie przedreformacyjnym. Nie licz─ůc drobnych druk├│w Jana Gutenberga (zm. 1461), pierwszymi ksi─ů┼╝kami drukowanymi by┼éy teksty biblijne: Wulgata paryska (tzw. Biblia 42-wierszowa, Moguncja 1455-1456) oraz Psa┼éterz moguncki, kt├│ry wyszed┼é w roku 1457 z oficyny Gutenberga, przej─Ötej przez Jana Fusta (zm. 1466) i Piotra Sch├Âffera (zm. 1530). Z osob─ů Gutenberga niekt├│rzy wi─ů┼╝─ů powstanie jeszcze jednej Biblii, tzw. Biblii 36-wierszowej (zwanej te┼╝ Bibli─ů bambersk─ů lub Bibli─ů Pfistera), kt├│ra ukaza┼éa si─Ö ok. 1458-1461 roku. W nast─Öpnym roku warsztat Fusta i Sch├Âffera opu┼Ťci┼éa kolejna Biblia, zwana Bibli─ů 48-wierszow─ů (1462)[9].

Dlaczego w┼éa┼Ťnie Biblia zosta┼éa pierwsz─ů drukowan─ů ksi─ů┼╝k─ů? Wydaje si─Ö, ┼╝e motywem mobilizuj─ůcym Gutenberga do pracy nad now─ů metod─ů powielania tekst├│w by┼é czynnik ekonomiczny. Jego celem by┼éo szybkie wyprodukowanie wielu egzemplarzy popularnej ksi─ů┼╝ki, kt├│re mo┼╝na by p├│┼║niej sprzeda─ç w cenie zbli┼╝onej do ceny r─Ökopisu. Tak─ů atrakcyjn─ů pozycj─ů, kt├│ra mog┼éa zapewni─ç ekonomiczny sukces, by┼éa wed┼éug Gutenberga Biblia ┼éaci┼äska. ┼Üwiadczy┼éo to o czytelnictwie Pisma ┼Üwi─Ötego i zapotrzebowaniu na nie.

Do roku 1500 ukaza┼éy si─Ö dziewi─Ö─çdziesi─ůt cztery wydania ca┼éego Pisma ┼Üwi─Ötego w przek┼éadzie ┼Ťw. Hieronima (GW[10] 4201-4294). W┼Ťr├│d tych edycji pi─Ö─çdziesi─ůt siedem pochodzi┼éo z teren├│w niemieckoj─Özycznych. We W┼éoszech wydrukowano dwadzie┼Ťcia siedem wyda┼ä ca┼éego Pisma ┼Üwi─Ötego, w tym a┼╝ dwadzie┼Ťcia dwa w Wenecji. We Francji wyt┼éoczono dziesi─Ö─ç edycji Wulgaty[11]. Licz─ůc ┼Ťrednio po 500 egzemplarzy na edycj─Ö, otrzymamy przybli┼╝on─ů liczb─Ö 47 tys. sztuk Wulgaty wydrukowanych w XV wieku[12].

Oblicza si─Ö, ┼╝e w samych Niemczech do pojawienia si─Ö t┼éumacze┼ä Lutra (1522) og┼éoszono drukiem 8 – 10 tys. egzemplarzy Biblii po niemiecku[13]. Mo┼╝na przyj─ů─ç, ┼╝e do 1500 roku ukaza┼éo si─Ö ok. 7 tys. egzemplarzy w j─Özyku niemieckim (licz─ůc nak┼éad po 500 egzemplarzy[14]). Dla edycji w┼éoskich otrzymamy liczb─Ö ok. 5,5 tys. ksi─ů┼╝ek (jedena┼Ťcie edycji). Dodajmy jeszcze ok. 1000 sztuk Biblii po czesku i katalo┼äsku (po dwie edycje), i po 500 dla Francji i Holandii (tylko Stary Testament), a otrzymamy dla XV wieku orientacyjn─ů liczb─Ö ok. 15,5 tys. egzemplarzy Biblii w j─Özykach narodowych, co ┼é─ůcznie z drukowanymi wydaniami Wulgaty daje liczb─Ö ok. 62,5 tys. egzemplarzy Pisma ┼Üwi─Ötego wydanych w XV wieku[15].

II. Sob├│r Trydencki (1545-1563)

 

Od czasu biblijnej odnowy nawo┼éuj─ůcej do powrotu do ┼║r├│de┼é Biblia znalaz┼éa si─Ö w centrum zainteresowa┼ä religijnych renesansowej Europy, wywo┼éuj─ůc wiele sprzecznych opinii na temat relacji Pisma i Tradycji, kanonu oraz interpretacji. Pojawi┼é si─Ö tak┼╝e problem nadu┼╝y─ç i b┼é─Öd├│w w t┼éumaczeniu i druku ksi─ůg ┼Ťwi─Ötych. Sprawami tymi zaj─Öli si─Ö ojcowie Soboru Trydenckiego podczas czwartej sesji obrad (1546). Postanowienia soboru dotycz─ůce Pisma ┼Üwi─Ötego znalaz┼éy si─Ö w dekretach z 8 kwietnia 1546 roku[16].

Pierwszego marca 1546 roku, przed rozpocz─Öciem IV sesji soborowej ojcowie wyznaczyli komisj─Ö, kt├│rej zadaniem by┼éo przygotowanie listy nadu┼╝y─ç spotykanych przy wydawaniu i u┼╝ywaniu Pisma ┼Üwi─Ötego. W┼Ťr├│d zauwa┼╝onych nieprawid┼éowo┼Ťci znalaz┼éy si─Ö sprawy zwi─ůzane z drukiem Biblii, a mianowicie zbyt pochopne wypuszczanie edycji z licznymi b┼é─Ödami oraz istnienie wielu wariant├│w tekstu. Kolejny problem stanowi┼éy niezgodne z Tradycj─ů interpretacje tekstu, pos┼éugiwanie si─Ö Bibli─ů w przepowiadaniu oraz przek┼éady i druk Pisma ┼Üwi─Ötego w j─Özykach narodowych. Komisja zaproponowa┼éa ┼Ťrodki, kt├│re mia┼éy wyeliminowa─ç nadu┼╝ycia. Wi─Ökszo┼Ť─ç z nich dotyczy┼éa Wulgaty.

Konieczne okaza┼éo si─Ö og┼éoszenie autentyczno┼Ťci Wulgaty w sprawach wiary i moralno┼Ťci. Mia┼éa ona sta─ç si─Ö tekstem podstawowym w dysputach i kaznodziejstwie. W ten spos├│b ojcowie chcieli wyeliminowa─ç z oficjalnego u┼╝ytku inne, nie zawsze prawid┼éowe wydania Biblii.

W tym celu nale┼╝a┼éo ujednolici─ç i poprawi─ç tekst Wulgaty, przekazywany cz─Östo z b┼é─Ödami przez kodeksy r─Ökopi┼Ťmienne. Podczas dyskusji m├│wiono r├│wnie┼╝ o potrzebie poprawienia i wydania wersji greckiej i Biblii hebrajskiej.

W ostatecznym oficjalnym dokumencie soborowym na temat Wulgaty czytamy: „Ponadto ten ┼Ťwi─Öty Sob├│r, uwa┼╝aj─ůc, ┼╝e niema┼éo korzy┼Ťci mo┼╝e wynikn─ů─ç dla Ko┼Ťcio┼éa Bo┼╝ego, je┼Ťli z wszystkich istniej─ůcych ┼éaci┼äskich wyda┼ä ksi─ůg ┼Ťwi─Ötych niekt├│re zostan─ů og┼éoszone jako autentyczne, postanawia i wyja┼Ťnia, by to samo stare i rozpowszechnione wydanie, kt├│re zdoby┼éo sobie uznanie przez tylowiekowe u┼╝ywanie w samym Ko┼Ťciele, by┼éo uwa┼╝ane za autentyczne w publicznym nauczaniu, dysputach, kazaniach i wyk┼éadach, i ┼╝eby nikt nie odwa┼╝y┼é si─Ö ani nie ┼Ťmia┼é odrzuca─ç go pod jakimkolwiek pretekstem” (EB 61).

Sob├│r mia┼é tu na my┼Ťli nie autentyczno┼Ť─ç krytyczn─ů, ale teologiczn─ů i prawn─ů, co oznacza┼éo, ┼╝e Wulgata nie zawiera ┼╝adnego b┼é─Ödu o konsekwencjach dotycz─ůcych prawd wiary i moralno┼Ťci, cho─ç mo┼╝e zawiera─ç niedok┼éadno┼Ťci wynikaj─ůce z istnienia r├│┼╝norodnych wariant├│w tekstu i rozbie┼╝no┼Ťci w stosunku do Biblii hebrajskiej i greckiej. Podstawowym argumentem przemawiaj─ůcym za autentyczno┼Ťci─ů Wulgaty by┼éa u┼Ťwi─Öcona asystencj─ů Ducha ┼Üwi─Ötego Tradycja Ko┼Ťcio┼éa, kt├│ry od wiek├│w opiera┼é si─Ö na tym przek┼éadzie jako na ┼║r├│dle prawd wiary i moralno┼Ťci.

Na temat druku Wulgaty znalaz┼éa si─Ö tu tylko jedna wzmianka: „a┼╝eby na przysz┼éo┼Ť─ç Pismo ┼Üwi─Öte, a zw┼éaszcza to stare i rozpowszechnione wydanie, by┼éo jak najbardziej starannie drukowane” (EB 63). Dopiero w li┼Ťcie z 26 kwietnia 1546 roku, napisanym przez legat├│w papieskich do kard. Farnese, postuluje si─Ö opracowanie i wydanie a┼╝ trzech wersji: Wulgaty, Septuaginty i Biblii hebrajskiej. Po soborze papie┼╝e powo┼éywali komisje, kt├│re mia┼éy si─Ö zaj─ů─ç popra­wieniem i wydaniem krytycznym nie tylko Wulgaty i Septuaginty, ale r├│wnie┼╝ Nowego Testamentu w oryginale i Biblii hebrajskiej. Spo┼Ťr├│d tych postulat├│w zrealizowano w okresie posoborowym tylko dwa, publikuj─ůc tzw. Wulgat─Ö syksty┼äsk─ů (1590) i syksto-klementy┼äsk─ů (Rzym 1592) oraz Septuagint─Ö (Rzym 1586)[17].

Po raz pierwszy w obradach soborowych temat przek┼éad├│w biblijnych pojawi┼é si─Ö podczas prac komisji przygotowuj─ůcych czwart─ů sesj─Ö, wiosn─ů 1546 roku. Od pocz─ůtku zdania ojc├│w by┼éy podzielone. Biskupi z Hiszpanii, gdzie rozpowszechnianie przek┼éad├│w Pisma ┼Üwi─Ötego by┼éo mocno ograniczone, na czele z kard. P. Pacheco z Ja├źn, opowiadali si─Ö przeciwko t┼éumaczeniom. Biskupi z Niemiec, W┼éoch i Polski, gdzie wersje narodowe cieszy┼éy si─Ö popularno┼Ťci─ů i nie by┼éy zakazane, opowiedzieli si─Ö zdecydowanie po stronie Biblii w j─Özykach narodowych. Na czele drugiej grupy stan─ů┼é bardzo wp┼éywowy kardyna┼é, gospodarz soboru, Krzysztof Madruzzo (zm. 1578), arcybiskup Trydentu. Obie strony wysuwa┼éy liczne argumenty na uzasadnienie swojego stanowiska, kt├│re mo┼╝na stre┼Ťci─ç nast─Öpuj─ůco:

Przeciwnicy twierdzili, ┼╝e Biblia przet┼éumaczona na j─Özyki narodowe trafi do os├│b niewykszta┼éconych i niemaj─ůcych odpowiedniego przygotowania, kt├│re mylnie interpretuj─ůc tekst, nara┼╝aj─ů si─Ö na popadni─Öcie w b┼é─Ödy. Praktyka pokazuje, ┼╝e lektura Pisma ┼Üwi─Ötego, kt├│ra sama w sobie jest po┼╝yteczna, mo┼╝e sta─ç si─Ö dla wielu prawdziwym niebezpiecze┼ästwem, a z tej sytuacji skorzystaj─ů tylko heretycy. Lepiej wi─Öc zabroni─ç lub zmniejszy─ç zakres korzystania z przek┼éad├│w, tym bardziej ┼╝e nie ma Bo┼╝ego ani apostolskiego przykazania nakazuj─ůcego prywatn─ů lektur─Ö s┼éowa Bo┼╝ego. Ca┼ée nauczanie nale┼╝y zgodnie z wol─ů Chrystusa z┼éo┼╝y─ç w r─Öce os├│b wykszta┼éconych i w tym celu ustanowionych, aby poucza┼éy lud o prawdach wiary zawartych w Pi┼Ťmie ┼Üwi─Ötym.

Natomiast zwolennicy przek┼éad├│w uwa┼╝ali, ┼╝e nadu┼╝ycia nie mog─ů spowodowa─ç zakazu pos┼éugiwania si─Ö Bibli─ů w j─Özykach narodowych, zw┼éaszcza ┼╝e Pismo ┼Üwi─Öte od samego pocz─ůtku by┼éo pisane i t┼éumaczone tak, aby wszyscy mogli je rozumie─ç. Ponadto sam Jezus zwraca┼é si─Ö do ludzi prostych w ich w┼éasnym j─Özyku. Nadu┼╝y─ç w t┼éumaczeniu i lekturze Biblii nie dopuszczaj─ů si─Ö ludzie pro┼Ťci, ale raczej wykszta┼éceni, kt├│rzy staj─ů na czele ruch├│w heretyckich. Przyczyna ich szerokich wp┼éyw├│w nie le┼╝y w osobistej lekturze s┼éowa Bo┼╝ego, ale raczej w zaniedbywaniu swoich obowi─ůzk├│w przez prawdziwych pasterzy. Konieczne jest wi─Öc nie ograniczanie korzystania z Biblii w j─Özykach narodowych, ale przemiana odpowiedzialnych za pos┼éug─Ö pasterzowania i nauczania, kt├│re powinno by─ç przenikni─Öte duchem Biblii. W tym kontek┼Ťcie przek┼éady biblijne dokonane przez osoby do tego przygotowane mog─ů sta─ç si─Ö narz─Ödziem po┼╝ytecznym dla wszystkich.

W czasie obrad kongregacji generalnej dosz┼éo kilkakrotnie do sporu mi─Ödzy wymienionymi wy┼╝ej wp┼éywowymi kardyna┼éami. Spraw─Ö jednak za┼éagodzili legaci papiescy, kt├│rzy odwlekali dysput─Ö nad przek┼éadami biblijnymi. O Bibliach narodowych nie wspominaj─ů r├│wnie┼╝ wyra┼║nie oficjalne dokumenty soboru. Postaw─Ö legat├│w mo┼╝na uzasadni─ç pragnieniem unikni─Öcia skandalu spowodowanego sporem tak wp┼éywowych osobisto┼Ťci. Ponadto wydawa┼éo si─Ö, ┼╝e kompromis w tej sprawie by┼é nie do osi─ůgni─Öcia. Decyzja sprzyjaj─ůca przek┼éadom zosta┼éaby odrzucona przez przedstawicieli Hiszpanii i Francji, a przeciwna wzbudzi┼éaby sprzeciw biskup├│w z W┼éoch, Niemiec i Polski. W ostatecznym g┼éosowaniu po stronie Madruzziego opowiedzia┼éo si─Ö dziesi─Öciu ojc├│w, a po stronie Pacheco czternastu, dwudziestu dw├│ch wstrzyma┼éo si─Ö od g┼éosu. Wynik g┼éosowania pokaza┼é, ┼╝e ojcowie nie chcieli pot─Öpi─ç t┼éumacze┼ä biblijnych na j─Özyki narodowe.

Ostatecznie w oficjalnym dekrecie soborowym z 8 kwietnia 1546 roku czytamy: „Ponadto ten┼╝e ┼Ťwi─Öty Sob├│r […] orzeka wi─Öc i postanawia, a┼╝eby na przysz┼éo┼Ť─ç Pismo ┼Üwi─Öte, a zw┼éaszcza to stare i rozpowszechnione wydanie, by┼éo jak najbardziej starannie drukowane […]” (EB 63)[18].

S┼éowo potissimum (‘a zw┼éaszcza’) pozwala przypuszcza─ç, ┼╝e nie chodzi tu tylko o Wulgat─Ö, ale r├│wnie┼╝ o inne wydania, w┼Ťr├│d kt├│rych nale┼╝y widzie─ç tak┼╝e Biblie przet┼éumaczone na j─Özyki narodowe. Zwrot emendatissime imprimatur sugeruje nie tylko druk bez b┼é─Öd├│w, ale r├│wnie┼╝ konieczno┼Ť─ç edycji, kt├│re b─Öd─ů zawiera┼éy adnotacje wyja┼Ťniaj─ůce trudniejsze miejsca[19].

Nadu┼╝ycia zwi─ůzane z rozpowszechnianiem Biblii sk┼éoni┼éy ojc├│w do zaj─Öcia si─Ö r├│wnie┼╝ drukarstwem biblijnym. Oficjalny dekret soborowy wypowiada┼é si─Ö w tej kwestii nast─Öpuj─ůco: „Niech nikt nie komentuje Pisma ┼Üwi─Ötego wbrew powszechnej zgodzie Ojc├│w, chocia┼╝by jego komentarze nie mia┼éy ujrze─ç ┼Ťwiat┼éa dziennego. Ci, kt├│rzy by si─Ö temu opierali, niech zostan─ů podani przez ordynariuszy i ukarani karami przewidzianymi przez prawo. […] Ale i wydawcom [Sob├│r] chce w tym przypadku nakaza─ç s┼éuszny umiar, kt├│rzy bez ┼╝enady, tj. s─ůdz─ůc, ┼╝e im wolno, drukuj─ů cokolwiek bez zezwolenia prze┼éo┼╝onych Ko┼Ťcio┼éa, same nawet ksi─Ögi Pisma ┼Üwi─Ötego z adnotacjami w nich i z czyimikolwiek bez r├│┼╝nicy wyja┼Ťnieniami, cz─Östo skrycie, a nierzadko b┼é─Ödnie podaj─ůc drukarni─Ö, lub co gorzej bez imienia, gdzie indziej tak┼╝e wydane tego typu ksi─ů┼╝ki lekkomy┼Ťlnie rozpowszechniaj─ů; orzeka si─Ö wi─Öc i postanawia, a┼╝eby na przysz┼éo┼Ť─ç Pismo ┼Üwi─Öte, a zw┼éaszcza to stare i rozpowszechnione wydanie, by┼éo jak najbardziej starannie drukowane, nikomu nie wolno drukowa─ç ani poleca─ç drukowa─ç jakichkolwiek ksi─ůg tre┼Ťci religijnej bez podania imienia autora. Nie wolno te┼╝ na przysz┼éo┼Ť─ç ich sprzedawa─ç albo przechowywa─ç u siebie bez uprzedniego ich zbadania i zatwierdzenia przez ordynariusza pod kar─ů wy┼é─ůczenia ze spo┼éeczno┼Ťci wiernych i pieni─Ö┼╝n─ů, na┼éo┼╝on─ů przez kanon ostatniego Soboru Latera┼äskiego” (EB 62-63).

W tym samym dokumencie sobór wymagał, aby zakonnicy posługiwali się odpowiednimi księgami tylko po otrzymaniu pozwolenia od swoich przełożonych.

Je┼Ťliby kto┼Ť rozpowszechnia┼é ksi─Ögi niezaopatrzone w pozwolenia ko┼Ťcielne, ma podlega─ç karze takiej samej jak ich drukarze. Ci natomiast, kt├│rzy posiadaj─ů lub czytaj─ů ksi─ů┼╝ki drukowane anonimowo, czyli bez podania ich autora, mieli by─ç karani tak, jakby sami byli autorami tych dzie┼é (por. EB 63).

W praktyce oznacza┼éo to wprowadzenie cenzury ko┼Ťcielnej i konieczno┼Ť─ç uzyskania pozwolenia na druk ksi─ů┼╝ek religijnych. Taka zgoda musia┼éa by─ç udzielona na pi┼Ťmie i w spos├│b wyra┼║ny wyeksponowana na stronie tytu┼éowej (EB 63). Postanowienia te dotyczy┼éy oczywi┼Ťcie przede wszystkim Pisma ┼Üwi─Ötego i komentarzy biblijnych.

III. Biblia prohibita?
Od Soboru Trydenckiego do pontyfikatu Piusa IX

 

Dalsze dzieje przek┼éad├│w potoczy┼éy si─Ö raczej niekorzystnie dla wersji narodowych. Jeszcze w czasie trwania soboru, w 1559 roku papie┼╝ Pawe┼é IV opublikowa┼é indeks ksi─ů┼╝ek zakazanych dla katolik├│w[20]. Na ko┼äcu spisu mo┼╝na by┼éo znale┼║─ç dodatek zatytu┼éowany Biblia prohibita[21], w kt├│rym wymieniono wydania Biblii z adnotacj─ů, ┼╝e zakaz drukowania, czytania i posiadania dotyczy r├│wnie┼╝ wyda┼ä Pisma ┼Üwi─Ötego, kt├│re nie posiadaj─ů wyra┼║nego pozwolenia ze strony Kongregacji ┼Üwi─Ötej Inkwizycji[22]. Odnosi┼éo si─Ö to wi─Öc nie tylko do wyda┼ä uznawanych za heretyckie, ale r├│wnie┼╝ do wyda┼ä katolickich, kt├│re ukaza┼éy si─Ö bez zezwolenia.

Na polecenie Piusa IV indeks poddano rewizji i opublikowano go jeszcze raz po zako┼äczeniu soboru, w 1564 roku[23]. Nie by┼éo tam dodatku Biblia prohibita, ale znalaz┼éo si─Ö dziesi─Ö─ç regu┼é Indeksu zatwierdzonych przez papie┼╝a 24 marca 1564 roku konstytucj─ů Pascendi dominici gregis. Dwie z nich (trzecia i czwarta) odnosi┼éy si─Ö do Pisma ┼Üwi─Ötego.

Regu┼éa trzecia[24] dotyczy┼éa przek┼éad├│w biblijnych dokonanych przez niekatolik├│w, zar├│wno po ┼éacinie, jak i w j─Özykach narodowych. Edycje zawieraj─ůce Stary Testament mogli czyta─ç katolicy wykszta┼éceni i pobo┼╝ni, ale tylko za zezwoleniem biskupa. Mia┼éy im one s┼éu┼╝y─ç wy┼é─ůcznie jako pomoc w wyja┼Ťnianiu Wulgaty, a nie jako tekst ┼Ťwi─Öty. Korzystanie z niekatolickich przek┼éad├│w Nowego Testamentu uznano za wysoce szkodliwe i ca┼ékowicie go zakazano[25]. W ten spos├│b na┼éo┼╝ono na katolik├│w du┼╝e ograniczenia w korzystaniu z reformowanych edycji Biblii, kt├│re uwa┼╝ano za heretyckie.

Regu┼éa czwarta[26] odnosi┼éa si─Ö do katolickich wyda┼ä Biblii w j─Özykach narodowych. Wed┼éug niej, aby posiada─ç lub czyta─ç katolick─ů Bibli─Ö w j─Özyku narodowym, nale┼╝a┼éo uzyska─ç indywidualne pozwolenie biskupa lub inkwizytora, po uprzednim zasi─Ögni─Öciu rady proboszcza lub spowiednika, albo w przypadku zakonnik├│w – prze┼éo┼╝onego zakonnego. Sykstus V prawo wydawania takich pozwole┼ä zastrzeg┼é dla Stolicy Apostolskiej, a Klemens VIII (1592-1605) na mocy konstytucji Sacrosanctum fidei z 17 pa┼║dziernika 1596 roku w┼é─ůczy┼é to zastrze┼╝enie do kolejnej edycji Indeksu[27].

Niekt├│re wydania Indeksu zawiera┼éy opr├│cz wykazu ksi─ůg zakazanych r├│wnie┼╝ list─Ö wybranych dzie┼é prawowiernych i autor├│w polecanych do czytania (Index selectissimorum authorum, ex quibus integra bibliotheca catholica institui recte potest). W wykazie tym znajdowa┼éy si─Ö r├│wnie┼╝ wydania Biblii w j─Özykach oryginalnych (np. Poliglota antwerpska), r├│┼╝ne wersje Wulgaty oraz Pismo ┼Üwi─Öte w j─Özykach narodowych[28]. Intencj─ů w┼éadz ko┼Ťcielnych nie by┼é wi─Öc zakaz czytania Biblii jako takiej, ale zarz─ůdzenie unikania wyda┼ä uznanych za heretyckie oraz ostro┼╝no┼Ť─ç w korzystaniu z przek┼éad├│w nowo┼╝ytnych, kt├│re ze swej natury z r├│┼╝nym stopniem wierno┼Ťci oddaj─ů orygina┼é lub Wulgat─Ö. Bardzo wyra┼║nie ┼Ťwiadczy o tym fragment spisu z Indeksu Klemensa VIII, wskazuj─ůcy zakazane edycje Pisma ┼Üwi─Ötego: „Biblia haereticorum, opera impressa, vel eorundem annotationibus argumentis, summariis, scholiis et indicibus referta, omnino prohibentur”[29].

Nale┼╝y w tym miejscu r├│wnie┼╝ stwierdzi─ç, ┼╝e regu┼é obecnych w Indeksie przestrzegano w bardzo r├│┼╝nym stopniu. W Hiszpanii starano si─Ö zachowywa─ç je w spos├│b surowy, a nawet tworzono tam w┼éasne spisy ksi─ůg zakazanych. W innych krajach podchodzono do tych zakaz├│w bardziej liberalnie[30], cho─ç niew─ůtpliwie przepisy te nie przyczyni┼éy si─Ö do spopularyzowania Biblii.

Dalsze os┼éabienie czytelnictwa Pisma ┼Üwi─Ötego oraz ostro┼╝no┼Ť─ç w sprawie jego prywatnej lektury spowodowa┼éo pojawienie si─Ö jansenizmu. W 1693 roku w Pary┼╝u Pasquier Quesnel wyda┼é ksi─ů┼╝k─Ö pt. Le Nouveau Testament en fran├žais avec des r├ęflexions morales sur chaque verset, w kt├│rej powtarza┼é nauki Micha┼éa Bajusa (zm. 1586) i Korneliusza Jansena (zm. 1638), dodaj─ůc w┼éasn─ů teori─Ö o niemo┼╝no┼Ťci przeciwstawienia si─Ö ┼éasce Chrystusa. Dzie┼éo to zosta┼éo w ca┼éo┼Ťci pot─Öpione przez Klemensa XI (1649-1721) w bulli Unigenitus. W┼Ťr├│d pot─Öpionych tez Quesnela znalaz┼éo si─Ö r├│wnie┼╝ jego twierdzenie o obowi─ůzku prywatnej lektury Pisma ┼Üwi─Ötego przez wszystkich chrze┼Ťcijan (tezy 79-85)[31]. Oczywi┼Ťcie bulla nie pot─Öpia┼éa lektury Biblii w og├│le, ale tylko tezy o konieczno┼Ťci osobistego studium Pisma ┼Üwi─Ötego obowi─ůzuj─ůcej wszystkich wiernych. Katolicy, kt├│rzy nie byli przez pasterzy zach─Öcani do si─Ögania do tekst├│w biblijnych prywatnie, mieli z nimi kontakt podczas liturgii[32].

Lepsze czasy dla czytelnictwa Pisma ┼Üwi─Ötego przyni├│s┼é pontyfikat Benedykta XIV (1740-1758). W konstytucji Sollicita ac provida z 1753 roku, zamieszczonej w kolejnej wersji Indeksu[33], papie┼╝ ten ustali┼é, ┼╝e niepotrzebne s─ů dodatkowe pozwolenia na czytanie przek┼éad├│w narodowych, je┼Ťli sam przek┼éad posiada aprobat─Ö Stolicy Apostolskiej lub jest wyposa┼╝ony w odpowiednie noty wyja┼Ťniaj─ůce, oparte na dzie┼éach ojc├│w Ko┼Ťcio┼éa. Nota o podobnej tre┼Ťci pojawi┼éa si─Ö r├│wnie┼╝ w Indeksie z 1758 r., jako additio do Observationes ad regulam quartam et nonam papie┼╝a Klemensa VIII[34]. Kolejni papie┼╝e: Pius VII (1800-1823), Pius VIII (1829-1830), Grzegorz XVI (1831-1846) i Pius IX (1846-1878), podtrzymali to zarz─ůdzenie w mocy[35].

Warto prze┼Ťledzi─ç praktycznie podej┼Ťcie do ogranicze┼ä w korzystaniu z katolickich wyda┼ä Biblii w j─Özykach narodowych, podaj─ůc pewne liczby. Zajmiemy si─Ö tylko terenami Rzeczypospolitej. W okresie od ukazania si─Ö pierwszego wydania Indeksu (1559) do og┼éoszenia konstytucji Sollicita ac providia (1758) w j─Özyku polskim kilkana┼Ťcie razy drukowano katolickie przek┼éady ca┼éej Biblii lub Nowego Testamentu. By┼éy to pe┼éne wydania Pisma ┼Üwi─Ötego: 1561 r. – Biblia Leopolity (wyd. 1); 1575/1577 r. – Biblia Leopolity (wyd. 2/3)[36]; 1599 r. – Biblia w t┼éumaczeniu J. Wujka (wyd. 1); 1740 r. – Biblia w t┼éumaczeniu J. Wujka (wyd. 2); wydania Nowego Testamentu: 1568 r. – Nowy Testament z Biblii Leopolity; 1593 r. – Nowy Testament w t┼éumaczeniu J. Wujka (wyd. 1); 1594 r. – Nowy Testament w t┼éumaczeniu J. Wujka (wyd. 2); lata: 1605, 1617, 1621/1622, 1547 – Nowy Testament w t┼éumaczeniu J. Wujka (wyd. 3, 4, 5, 6)[37].

Nie s─ů to liczby imponuj─ůce, ale zadaj─ů k┼éam obiegowym opiniom o zakazie czytania Biblii przez katolik├│w w okresie obowi─ůzywania ostrych przepis├│w dotycz─ůcych tzw. ksi─ůg zakazanych. W praktyce do druku, obiegu ksi─Ögarskiego oraz u┼╝ytku dopuszczano te edycje, kt├│re posiada┼éy aprobat─Ö Stolicy Apostolskiej, co w polskich warunkach dotyczy┼éo t┼éumaczenia Wujkowego. Warto jeszcze zaznaczy─ç, ┼╝e w interesuj─ůcym nas okresie wielokrotnie przedrukowywano r├│wnie┼╝ Ksi─Ög─Ö Psalm├│w i antologie tekst├│w biblijnych, g┼é├│wnie Ewangelii[38].

Pocz─ůwszy od wydania Nowego Testamentu w t┼éumaczeniu Jakuba Wujka z 1593 roku, na kartach tytu┼éowych pojawiaj─ů si─Ö adnotacje: „Z dozwoleniem Starszych. Pod rozs─ůdek Ko┼Ťcio┼éa S. Powszechnego Rzymskiego wszystko niech podl─Ö┼╝e”; lub: „Z dozwoleniem Stolice Apostolskiey” [39].

Kolejny zarzut wysuwany wobec Ko┼Ťcio┼éa katolickiego, jakoby utrudnia┼é rozpowszechnienie Biblii w j─Özykach narodowych, wi─ů┼╝e si─Ö pot─Öpieniem przez Magisterium dzia┼éalno┼Ťci protestanckich Towarzystw Biblijnych[40].

W XIX wieku powsta┼éy liczne Towarzystwa Biblijne zwi─ůzane ze wsp├│lnotami protestanckimi, kt├│rych celem by┼éa popularyzacja Pisma ┼Üwi─Ötego przez dzia┼éalno┼Ť─ç wydawnicz─ů i kolporta┼╝ oraz publikacje biblijne w j─Özykach narodowych[41]. Zgodnie z zasad─ů przyj─Öt─ů w 1813 roku przez Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne w Londynie Pismo ┼Üwi─Öte ukazywa┼éo si─Ö bez ksi─ůg deuterokanonicznych[42]. Dla Ko┼Ťcio┼éa katolickiego podejrzana by┼éa sama motywacja dzia┼éalno┼Ťci towarzystw biblijnych, bazuj─ůca na przekonaniu, ┼╝e Pismo ┼Üwi─Öte jest jedyn─ů regu┼é─ů wiary i ┼╝e samo w sobie jest zrozumia┼ée dla wszystkich. Dlatego wydania rozpowszechniane przez towarzystwa nie by┼éy wyposa┼╝ane w noty wyja┼Ťniaj─ůce oparte na powszechnej nauce ojc├│w Ko┼Ťcio┼éa i Magisterium. Przek┼éadom tym strona katolicka zarzuca┼éa r├│wnie┼╝ b┼é─Ödy w t┼éumaczeniu tekstu. Z tego powodu kolejni papie┼╝e pot─Öpiali dzia┼éalno┼Ť─ç owych towarzystw[43], zabraniaj─ůc wiernym korzystania z drukowanych przez nie wyda┼ä Pisma ┼Üwi─Ötego[44]. Podobnie jak w przypadkach om├│wionych wy┼╝ej, tak i tu ograniczenia na┼éo┼╝one przez Ko┼Ťci├│┼é katolicki na jego wiernych nie wynika┼éy z niech─Öci Magisterium do Biblii jako takiej, ale by┼éy przejawem troski o wiar─Ö. Katolikom wolno by┼éo czyta─ç tylko katolickie przek┼éady wyposa┼╝one w odpowiednie noty i komentarze oraz posiadaj─ůce aprobat─Ö odpowiednich podmiot├│w ko┼Ťcielnych.

IV. Od Leona XIII do Piusa XII

 

Druga po┼éowa XIX wieku przynios┼éa nasilenie racjonalistycznej krytyki Pisma ┼Üwi─Ötego, usi┼éuj─ůcej podwa┼╝y─ç podstawy wiary katolickiej w kwestii natchnienia i bezb┼é─Ödno┼Ťci ksi─ůg ┼Ťwi─Ötych, zw┼éaszcza w dziedzinie przyrodniczej i historycznej. Stoj─ůca na niskim poziomie biblistyka katolicka nie by┼éa w stanie – jak w├│wczas uwa┼╝ano – sprosta─ç naukowym argumentom zwolennik├│w racjonalizmu. W tej sytuacji Leon XIII (1878-1903) w 1893 roku wyda┼é encyklik─Ö Providentissimus Deus (EB 81-134), kt├│rej celem by┼éo odparcie b┼é─Öd├│w oraz podniesienie poziomu katolickich studi├│w biblijnych[45].

W encyklice papie┼╝ nie po┼Ťwi─Öci┼é wprost miejsca edytorstwu biblijnemu, lecz niekt├│re znajduj─ůce si─Ö w niej sformu┼éowania wyra┼║nie sygnalizuj─ů pocz─ůtki nowej epoki. Nadal podstaw─ů wyk┼éadu teologii mia┼éa by─ç Wulgata, ale z zaleceniem korzystania z innych przek┼éad├│w staro┼╝ytnych oraz tekst├│w oryginalnych (EB 106). Ponadto aby podnie┼Ť─ç poziom biblistyki katolickiej, Leon XIII zaleci┼é studium staro┼╝ytnych j─Özyk├│w biblijnych (EB 118).

W konstytucji Officiorum ac munerum z 25 stycznia 1897 roku (EB 136a-d) oraz w brewe Romani Pontifices wydanym do nowego Indeksu z 17 wrze┼Ťnia 1900 roku Leon XIII zni├│s┼é i uniewa┼╝ni┼é dotychczasowe ustawy o Indeksie oraz wprowadzi┼é w┼éasne zasady dotycz─ůce wydawania i u┼╝ytkowania Pisma ┼Üwi─Ötego. Z tekst├│w oryginalnych i staro┼╝ytnych przek┼éad├│w wydawanych przez niekatolik├│w, chocia┼╝ by┼éyby wydawane wiernie i bez brak├│w (fideliter et integre editae), mogli korzysta─ç wy┼é─ůcznie teologowie i bibli┼Ťci, ale tylko w tym przypadku, gdy nie ma tam pogl─ůd├│w sprzecznych z wiar─ů katolick─ů (EB 136a). Ta sama zasada dotyczy┼éa r├│wnie┼╝ korzystania z innych t┼éumacze┼ä Biblii wydanych przez niekatolik├│w (EB 136b). Bezwarunkowo zabroniono wiernym pos┼éugiwania si─Ö wszelkimi przek┼éadami, nawet katolickimi, kt├│re nie posiada┼éy aprobaty Stolicy Apostolskiej albo nie by┼éy wydawane pod piln─ů piecz─ů biskupa, z dodaniem obja┼Ťnie┼ä zaczerpni─Ötych z pism ojc├│w Ko┼Ťcio┼éa i uczonych katolickich (EB 136c). Zabroniono r├│wnie┼╝ korzystania z nowo┼╝ytnych przek┼éad├│w niekatolickich, a przede wszystkim wydawanych przez Towarzystwa Biblijne, gdy┼╝ ukazywa┼éy si─Ö one bez uwzgl─Ödnienia rozporz─ůdze┼ä ko┼Ťcielnych dotycz─ůcych edytorstwa biblijnego. T┼éumacze┼ä tych mogli u┼╝ywa─ç tylko teologowie i bibli┼Ťci, ale pod warunkiem, ┼╝e nie zawiera┼éy pogl─ůd├│w wrogich wierze katolickiej (EB 136d).

Dokument nie zabrania┼é korzystania z Pisma ┼Üwi─Ötego w j─Özykach narodowych, nawet bez zasi─Ögania opinii biskupa, proboszcza czy spowiednika, je┼╝eli wydanie by┼éo zatwierdzone przez Stolic─Ö Apostolsk─ů (mog┼éo by─ç bez komentarzy) lub zosta┼éo wydane „pod piln─ů piecz─ů biskupa” (w tym przypadku musia┼éo zawiera─ç obja┼Ťnienia). W ten spos├│b Leon XIII ostatecznie usun─ů┼é z Indeksu regu┼é─Ö czwart─ů z 1564 roku (zob. wy┼╝ej), ograniczaj─ůc─ů korzystanie przez og├│┼é wiernych z przek┼éad├│w Pisma ┼Üwi─Ötego[46].

Za pontyfikatu Piusa X (1903-1914) Magisterium Ko┼Ťcio┼éa kilkakrotnie wspomnia┼éo w swoich dokumentach o zagadnieniach zwi─ůzanych z edytorstwem biblijnym oraz czytaniem Pisma ┼Üwi─Ötego.

Pot─Öpiaj─ůc g┼éoszone przez modernist├│w tezy, ┼Üwi─Öte Oficjum w dekrecie Lamentabili z 4 lipca 1907 roku odrzuci┼éo pogl─ůd, jakoby „prawo ko┼Ťcielne nakazuj─ůce, by ksi─ů┼╝ki o tre┼Ťci religijnej dotycz─ůce Pisma ┼Üwi─Ötego by┼éy poddawane uprzednio cenzurze, nie odnosi si─Ö do tych, kt├│rzy uprawiaj─ů naukow─ů krytyk─Ö lub egzegez─Ö ksi─ůg Starego i Nowego Testamentu” (EB 192)[47].

W encyklice Pascendi dominici gregis z 8 wrze┼Ťnia 1907 roku Pius X, odwo┼éuj─ůc si─Ö do konstytucji Officiorum ac munerum Leona XIII, zobowi─ůza┼é biskup├│w do pilniejszego nadzoru nad wszelkiego rodzaju wydawnictwami dotycz─ůcymi spraw wiary, kt├│re mog┼éy by─ç publikowane tylko po dok┼éadnym zbadaniu tre┼Ťci przez cenzora i nadaniu imprimatur oraz nihil obstat[48]. Na konieczno┼Ť─ç zaostrzenia cenzury ten sam papie┼╝ zwr├│ci┼é uwag─Ö tak┼╝e w motu proprio Praestantia Scripturae z 18 listopada 1907 roku (EB 273).

Za pontyfikatu Leona XIII i Piusa X powsta┼éy katolickie towarzystwa stawiaj─ůce sobie za cel propagowanie czytelnictwa Pisma ┼Üwi─Ötego w j─Özykach narodowych, przede wszystkim Ewangelii i Dziej├│w Apostolskich, kt├│re wydawano w niewielkich ksi─ů┼╝kach wyposa┼╝onych w obja┼Ťnienia. Pod wp┼éywem nauczania papie┼╝y takie towarzystwa powsta┼éy we Francji (1889), we W┼éoszech (1902), w Hiszpanii (1922), w Niemczech (1933), w Szwajcarii (1935), w Stanach Zjednoczonych (1936). W Polsce dzi─Öki staraniom ks. J├│zefa Archutowskiego w 1907 roku powsta┼éo w Warszawie Towarzystwo im. ks. Jakuba Wujka, kt├│rego celem by┼éo rozpowszechnianie tanich wyda┼ä Ewangelii, Nowego Testamentu, a nawet ca┼éej Biblii. Tego typu dzia┼éalno┼Ť─ç popiera┼é Pius X[49].

Wielkim popularyzatorem Pisma ┼Üwi─Ötego by┼é Benedykt XV (1914-1922). Zaraz na pocz─ůtku swego pontyfikatu papie┼╝ ten wystosowa┼é list (z 8 pa┼║dziernika 1914 roku)do przewodnicz─ůcego Societ├á di San Girolamo, kard. E. Cassettiego, w kt├│rym zach─Öca┼é, aby „┼Ťwi─Öte ksi─Ögi Ewangelii nie tylko jak najbardziej si─Ö szerzy┼éy, ale tak┼╝e i tego dokona┼éy, czego serce nasze najgor─Öcej pragnie: by mianowicie te ┼Ťwi─Öte ksi─Ögi znalaz┼éy dost─Öp do ka┼╝dej chrze┼Ťcija┼äskiej rodziny, i by tam – podobnie jak owej drachmy ewangelicznej – wszyscy z gorliwo┼Ťci─ů ich szukali i z pieczo┼éowito┼Ťci─ů ich strzegli, aby w ten spos├│b wszyscy wierz─ůcy chrze┼Ťcijanie przywykli do czytania i rozwa┼╝ania Ewangelii, a z nich doskonale si─Ö uczyli, jak im nale┼╝y godne ┼╝ycie prowadzi─ç i Bogu we wszystkim si─Ö podoba─ç”[50].

W podobnym duchu w encyklice Spiritus Paraclitus (z 15 wrze┼Ťnia 1920 roku) papie┼╝ zach─Öca┼é do codziennej i gorliwej lektury Biblii, a zw┼éaszcza Ewangelii, Dziej├│w Apostolskich oraz list├│w apostolskich (EB 477). Za ┼Ťw. Hieronimem Benedykt XV wzywa┼é do poszukiwania w ┼Ťwi─Ötych ksi─Ögach pokarmu dla ┼╝ycia duchowego (EB 482). W tym samym dokumencie z entuzjazmem wypowiedzia┼é si─Ö o celach i dzia┼éalno┼Ťci Towarzystwa ┼Ťw. Hieronima (EB 478-479), co przyczyni┼éo si─Ö do dalszego rozwoju katolickich towarzystw biblijnych.

Za pontyfikatu Benedykta XV, 27 maja 1917 roku ukaza┼é si─Ö przygotowany za Piusa X Kodeks prawa kanonicznego, kt├│ry zawiera┼é kilka kanon├│w dotycz─ůcych edytorstwa i czytelnictwa biblijnego. Przypomniano tu o konieczno┼Ťci przeprowadzania cenzury ksi─ů┼╝ek o tre┼Ťciach religijnych, w┼Ťr├│d kt├│rych wyszczeg├│lniono Pismo ┼Üwi─Öte oraz komentarze biblijne (kan. 1385, §1). Ponadto w kan. 1391 oraz 1399-1400 powt├│rzono wydane przez Leona XIII przepisy dotycz─ůce druku i korzystania z edycji Biblii[51]. Za niepodporz─ůdkowanie si─Ö tym przepisom prawodawca nak┼éada┼é ipso facto kar─Ö ekskomuniki (kan. 2318, §2). Z kan. 1399 Kodeksu prawa kanonicznego skorzysta┼éo ┼Üwi─Öte Oficjum za pontyfikatu Piusa XI (1922-1939), wydaj─ůc 2 kwietnia 1925 roku negatywn─ů opini─Ö o Biblii pastora G. Luzziego, do kt├│rej si─Ögali r├│wnie┼╝ katolicy (EB 512a).

W 1934 roku biskupi holenderscy zwr├│cili si─Ö do Stolicy Apostolskiej z zapytaniem, czy wolno korzysta─ç z perykop liturgicznych pochodz─ůcych z przek┼éad├│w opartych na tekstach oryginalnych, a nie na Wulgacie. Papieska Komisja Biblijna 30 kwietnia 1934 roku odpowiedzia┼éa na t─Ö w─ůtpliwo┼Ť─ç negatywnie (EB 520).

Od czas├│w wydania encykliki Providentissimus Deus biblistyka katolicka dynamicznie si─Ö rozwija┼éa. Uda┼éo si─Ö przezwyci─Ö┼╝y─ç wiele trudno┼Ťci stawianych w ramach tzw. kwestii biblijnej. Sporo uczyniono tak┼╝e dla popularyzacji Pisma ┼Üwi─Ötego. Nadszed┼é wreszcie czas na studia spokojne, systematyczne i pozbawione silnych akcent├│w apologetycznych[52]. Na tym etapie rozwoju biblistyki katolickiej ogromne znaczenie, r├│wnie┼╝ w sprawie edytorstwa i czytelnictwa biblijnego, mia┼é pontyfikat Piusa XII (1939-1958). Najwa┼╝niejszym dokumentem tego papie┼╝a na temat Biblii by┼éa encyklika z 1943 roku, zaczynaj─ůce si─Ö od s┼é├│w Divino afflante Spiritu (EB 538-569)[53].

Encyklika przyczyni┼éa si─Ö znacznie do popularyzacji Pisma ┼Üwi─Ötego. Papie┼╝ wzywa┼é wszystkich wiernych do szerokiego korzystania z Biblii, a nawet na┼éo┼╝y┼é „┼Ťcis┼éy obowi─ůzek” pos┼éugiwania si─Ö ksi─Ögami ┼Ťwi─Ötymi. Jako pierwsi s─ů zobowi─ůzani do tego kap┼éani. Powinni oni najpierw sami odkrywa─ç bogactwo s┼éowa Bo┼╝ego, a nast─Öpnie karmi─ç nim wiernych. Aby to si─Ö sta┼éo, nale┼╝y zadba─ç o odpowiedni poziom przygotowania biblijnego alumn├│w w seminariach duchownych (EB 567). Duchowni maj─ů obowi─ůzek popiera─ç stowarzyszenia zajmuj─ůce si─Ö popularyzacj─ů Pisma ┼Üwi─Ötego oraz wszelkie wydawnictwa o tematyce biblijnej. Aby udost─Öpni─ç tekst ┼Ťwi─Öty szerszej rzeszy wiernych, nale┼╝y podj─ů─ç trud nowych przek┼éad├│w, kt├│re maj─ů by─ç wydawane z ko┼Ťcieln─ů aprobat─ů. Przek┼éadami tymi mo┼╝na pos┼éugiwa─ç si─Ö w kulcie zgodnie z przepisami liturgicznymi (EB 566).

Papie┼╝ zwr├│ci┼é tak┼╝e uwag─Ö na rol─Ö, jak─ů w popularyzowaniu Pisma ┼Üwi─Ötego odegra┼éy uczelnie ko┼Ťcielne, a szczeg├│lnie Papieski Instytut Biblijny. Od czasu utworzenia w 1909 roku instytut wykszta┼éci┼é „wielu czcicieli Pisma ┼Üwi─Ötego […], kt├│rzy z p┼éomienn─ů mi┼éo┼Ťci─ů ksi─ůg ┼Ťwi─Ötych podobn─ů mi┼éo┼Ťci─ů rozpalaj─ů m┼éodsze generacje kap┼éan├│w i z gorliwym oddaniem dziel─ů si─Ö z nimi wiedz─ů, jak─ů sami nabyli. Wielu z nich przys┼éu┼╝y┼éo si─Ö egzegezie – i czyni─ů to nadal – przez w┼éasne pisma, czy to wydaj─ůc Bibli─Ö z krytycznym uzasadnieniem tekstu i jego wyja┼Ťnieniem, t┼éumacz─ůc tekst na j─Özyki nowoczesne, czy te┼╝ przez zach─Öcanie wiernych do ich czytania i rozwa┼╝ania, lub wreszcie przez popieranie wiedzy ┼Ťwieckiej, kt├│ra by si─Ö do post─Öpu egzegezy przyczyni┼éa” (EB 545).

Czytaj─ůc encyklik─Ö, nie mo┼╝na zapomnie─ç, ┼╝e zosta┼éa ona napisana i opublikowana, w czasie gdy w Europie szala┼éa najokrutniejsza z wojen. Papie┼╝ uwa┼╝a┼é, ┼╝e w tych trudnych czasach wierni tym bardziej powinni si─Öga─ç do s┼éowa Bo┼╝ego i w nim szuka─ç mocy i pocieszenia (EB 568).

Encyklika Piusa XII wywar┼éa wielki wp┼éyw na rozw├│j katolickiej biblistyki oraz popularyzacji Pisma ┼Üwi─Ötego. Wielu biblist├│w odczyta┼éo dokument jako zezwolenie, a nawet zach─Öt─Ö do t┼éumaczenia ksi─ůg ┼Ťwi─Ötych z j─Özyk├│w oryginalnych na nowo┼╝ytne. Jedn─ů z najwa┼╝niejszych inicjatyw na tym polu by┼éo podj─Öcie prac nad nowym t┼éumaczeniem Biblii z wersji pierwotnych na j─Özyk francuski. Przek┼éad ten, znany pod popularn─ů nazw─ů La Bible de J├ęrusalem, uwa┼╝a si─Ö za szczytowe osi─ůgni─Öcie egzegetyki francuskiej XX wieku. Jego inicjatorem by┼é dominikanin T.G. Chifflot (zm. 1964). W roku 1945, obserwuj─ůc rozw├│j egzegezy katolickiej, doszed┼é on do wniosku, ┼╝e istniej─ůce w├│wczas przek┼éady francuskie nie odpowiadaj─ů potrzebom wsp├│┼éczesnej nauki. To nasun─Ö┼éo mu my┼Ťl przygotowania nowego przek┼éadu, odzwierciedlaj─ůcego osi─ůgni─Öcia naukowych studi├│w nad Pismem ┼Üwi─Ötym. Dla tej inicjatywy T.G. Chifflot pozyska┼é trzydziestu dw├│ch wsp├│┼épracownik├│w, g┼é├│wnie egzeget├│w z dominika┼äskiej ├ëcole Biblique et Arch├ęologique Fran├žaise z Jerozolimy. Pierwsze wydanie tej Biblii ukaza┼éo si─Ö w czterdziestu trzech tomikach (1948-1955). W 1956 roku (copyright ma dat─Ö 1955) wysz┼éo wydanie ca┼éo┼Ťci w jednym tomie pt.: La Sainte Bible traduite en fran├žais sous la direction de l’├ëcole Biblique de J├ęrusalem[54]. Od tej pory Biblia jerozolimska ukazywa┼éa si─Ö wielokrotnie w r├│┼╝nych postaciach[55].

S┼éowa papie┼╝a nawo┼éuj─ůce do studium i popularyzacji Biblii zaowocowa┼éy powstaniem nowych katolickich towarzystw biblijnych. Organizowano liczne spotkania, dni i tygodnie biblijne po┼Ťwi─Öcone wybranym zagadnieniom z Pisma ┼Üwi─Ötego. Wielko┼Ť─ç i dynamika katolickiego ruchu biblijnego, niewolnego tak┼╝e od pewnych nadu┼╝y─ç, domaga┼éa si─Ö uporz─ůdkowania dzia┼éalno┼Ťci towarzystw. Aby sprosta─ç tym potrzebom, Papieska Komisja Biblijna opublikowa┼éa 15 grudnia 1955 roku instrukcj─Ö Sanctissimus Dominus (EB 622-633). W sprawie edytorstwa instrukcja przypomnia┼éa, ┼╝e publikacje biblijne maj─ů by─ç wydawane po uzyskaniu zgody ordynariusza (EB 626).

Za pontyfikatu Piusa XII Magisterium wypowiadało się także na temat liturgicznego i prywatnego wykorzystywania tekstów biblijnych.

Papieska Komisja Biblijna zapytana o autorytet i mo┼╝liwo┼Ť─ç pos┼éugiwania si─Ö przek┼éadami z wersji pierwotnych potwierdzi┼éa w dokumencie z 22 sierpnia 1943 roku po┼╝yteczno┼Ť─ç t┼éumaczenia tekst├│w oryginalnych. Ponadto dokument przypomnia┼é, ┼╝e t┼éumaczenia dokonywane czy to z Wulgaty, czy z wersji oryginalnych, je┼Ťli tylko posiadaj─ů aprobat─Ö ko┼Ťcieln─ů (zgodn─ů z kan. 1391 Kodeksu prawa kanonicznego), mog─ů by─ç stosowane przez wiernych dla cel├│w pobo┼╝no┼Ťci prywatnej. Niekt├│re wydania po gruntownym przebadaniu i uznaniu tego za stosowne biskupi mog─ů oficjalnie zaleca─ç swoim wiernym (EB 535-536). Natomiast co do wyboru perykop odczytywanych podczas liturgii (teksty w j─Özykach narodowych odczytywane po w┼éa┼Ťciwych lekcjach wyj─Ötych z Wulgaty), to powinny by─ç one t┼éumaczone z ┼éaciny. Je┼Ťli jednak jest to konieczne, przy wyja┼Ťnianiu perykop liturgicznych mo┼╝na pos┼éugiwa─ç si─Ö tak┼╝e wariantami z wersji pierwotnych lub innymi wersjami ja┼Ťniej oddaj─ůcymi sens tekstu natchnionego (EB 537).

W sprawie korzystania w liturgii z przek┼éad├│w dokonanych z wersji oryginalnych wypowiedzia┼é si─Ö tak┼╝e Pius XII w encyklice Divino afflante Spiritu, zezwalaj─ůc na korzystanie z nich tam, „gdzie prawa liturgiczne na to pozwalaj─ů” (EB 566).

Kolejne dokumenty Ko┼Ťcio┼éa dotycz─ůce edytorstwa biblijnego ukaza┼éy si─Ö w zwi─ůzku z opublikowaniem w 1945 roku nowego t┼éumaczenia ┼éaci┼äskiego Psa┼éterza, dokonanego na podstawie wersji pierwotnej (tzw. Psa┼éterz Piusa XII). Pius XII w motu proprio In cotidianis precibus z 24 marca 1945 roku zaleci┼é ten przek┼éad do stosowania w modlitwach codziennych i godzinach kanonicznych (EB 571-575). Papieska Komisja Biblijna 22 pa┼║dziernika 1947 roku rozci─ůgn─Ö┼éa to zalecenie na wszelkie modlitwy liturgiczne i pozaliturgiczne (EB 576).

V. DRUGI SOBÓR WATYKAŃSKI

W czasie przygotowa┼ä do otwarcia II Soboru Watyka┼äskiego, w latach 1960-1961 dosz┼éo w┼Ťr├│d biblist├│w katolickich do sporu nazywanego kontrowersj─ů rzymsk─ů. Sp├│r dotyczy┼é mo┼╝liwo┼Ťci i granic stosowania w biblistyce katolickiej metody Formgeschichte[56] i zosta┼é rozstrzygni─Öty wraz z wydaniem przez Papiesk─ů Komisj─Ö Biblijn─ů instrukcji Sancta Mater Ecclesia z 21 kwietnia 1964 roku (EB 644-659). Instrukcja porusza tak┼╝e pewne sprawy zwi─ůzane z edytorstwem i czytelnictwem literatury biblijnej, wzywaj─ůc osoby odpowiedzialne za rozpowszechnianie publikacji dotycz─ůcych Pisma ┼Üwi─Ötego do roztropno┼Ťci, wierno┼Ťci Tradycji i wskazaniom Magisterium oraz wystrzegania si─Ö nowinkarstwa (EB 656). Papieska Komisja Biblijna przypomnia┼éa r├│wnie┼╝, ┼╝e wszelkie publikacje „omawiaj─ůce sprawy biblijne, jako odnosz─ůce si─Ö do spraw religijnych i wychowania religijnego, podlegaj─ů w┼éadzy i jurysdykcji ordynariusza” (EB 657)[57].

W og┼éoszonej 4 grudnia 1963 roku konstytucji Sacrosanctum concilium sob├│r dowarto┼Ťciowa┼é rol─Ö Pisma ┼Üwi─Ötego w liturgii, zastawiaj─ůc obficiej wiernym st├│┼é s┼éowa Bo┼╝ego, tak aby „w okre┼Ťlonej liczbie lat odczyta─ç ludowi wa┼╝niejsze cz─Ö┼Ťci Pisma ┼Üwi─Ötego” (KL 51 = EB 639; zob. te┼╝ KL 92a = EB 643). W tej samej konstytucji sob├│r poleci┼é uko┼äczenie prac nad krytycznym wydaniem Psa┼éterza przystosowanego do potrzeb liturgii (KL 91 = EB 642). Ponadto dokument zaleci┼é stosowanie w liturgii j─Özyk├│w narodowych, „zw┼éaszcza w czytaniach i pouczeniach”, co wi─ůza┼éo si─Ö z konieczno┼Ťci─ů wykorzystania wsp├│┼éczesnych przek┼éad├│w biblijnych (KL 36, §2).

Jeszcze w dniach trwania soboru Kongregacja Obrz─Öd├│w og┼éosi┼éa 26 wrze┼Ťnia 1964 roku instrukcj─Ö Inter oecumenici (EL[58] 145-243), formu┼éuj─ůc─ů przepisy szczeg├│┼éowe zwi─ůzane z praktyczn─ů realizacj─ů konstytucji Sacrosanctum concilium. Znalaz┼éy si─Ö tam r├│wnie┼╝ przepisy dotycz─ůce stosowania w liturgii t┼éumacze┼ä tekst├│w biblijnych. Instrukcja podaje, ┼╝e przek┼éady te maj─ů by─ç dokonane z wersji ┼éaci┼äskich (z Wulgaty), ale z mo┼╝liwo┼Ťci─ů – je┼Ťli to b─Ödzie konieczne – por├│wnania i korekty wersji ┼éaci┼äskiej na podstawie tekst├│w pierwotnych (Inter oecumenici 40a = EL 184).

Najwa┼╝niejszym dokumentem soboru dotycz─ůcym Pisma ┼Üwi─Ötego, wie┼äcz─ůcym niejako dwudziestowieczne nauczanie Ko┼Ťcio┼éa na temat Biblii, by┼éa konstytucja Dei verbum z 18 listopada 1965 roku (EB 669-709). W rozdziale sz├│stym dokument k┼éadzie ogromny nacisk na wykorzystanie i popularyzacj─Ö Pisma ┼Üwi─Ötego w duszpasterstwie. Aby da─ç do r─Öki wiernym s┼éowo Bo┼╝e, potrzebne s─ů nowe t┼éumaczenia: „Poniewa┼╝ za┼Ť s┼éowo Bo┼╝e dla ka┼╝dego zawsze powinno by─ç dost─Öpne, Ko┼Ťci├│┼é z macierzy┼äsk─ů troskliwo┼Ťci─ů dok┼éada stara┼ä, aby w r├│┼╝nych j─Özykach zosta┼éy przygotowane stosowne i dobre przek┼éady, przede wszystkim z oryginalnych tekst├│w ksi─ůg ┼Ťwi─Ötych” (KO 22 = EB 702).

Mo┼╝na tu zauwa┼╝y─ç zdecydowane wysuni─Öcie na pierwszy plan wersji oryginalnych, kt├│re maj─ů s┼éu┼╝y─ç za podstaw─Ö nowych t┼éumacze┼ä. W tym miejscu warto przypomnie─ç, ┼╝e Leon XIII przy interpretacji Pisma ┼Üwi─Ötego zezwoli┼é tylko na korzystanie obok Wulgaty z tekst├│w pierwotnych (EB 106), Pius XII da┼é im zdecydowane pierwsze┼ästwo przy interpretacji (EB 457) oraz pozwoli┼é na sporz─ůdzanie z nich t┼éumacze┼ä (EB 549). Drugi Sob├│r Watyka┼äski m├│wi ju┼╝ o przek┼éadach „przede wszystkim z oryginalnych tekst├│w ksi─ůg ┼Ťwi─Ötych” (KO 22 = EB 702).

Ojciec Augustyn Jankowski, komentuj─ůc tekst konstytucji, stwierdzi┼é, ┼╝e apel o jak najszersze udost─Öpnienie wiernym t┼éumacze┼ä biblijnych z j─Özyk├│w oryginalnych „ko┼äczy w Ko┼Ťciele poreformacyjny okres ostro┼╝no┼Ťci w dawaniu wiernym tekstu biblijnego do r─Öki[59].

Ponadto sob├│r zobowi─ůza┼é biskup├│w, aby doprowadzaj─ůc „powierzonych ich pieczy wiernych do w┼éa┼Ťciwego korzystania z ksi─ůg Bo┼╝ych, zw┼éaszcza ksi─ůg Nowego Testamentu, a w szczeg├│lno┼Ťci Ewangelii”, dbali o wydawanie przek┼éad├│w zaopatrzonych w „niezb─Ödne i wystarczaj─ůce wyja┼Ťnienia, tak aby dzieci Ko┼Ťcio┼éa mog┼éy bezpiecznie i owocnie obcowa─ç z ksi─Ögami ┼Ťwi─Ötymi oraz przyjmowa─ç ich ducha” (KO 25 = EB 705).

Du┼╝─ů nowo┼Ťci─ů by┼éy tak┼╝e s┼éowa otwieraj─ůce drog─Ö ekumenicznym t┼éumaczeniom Pisma ┼Üwi─Ötego: „Je┼Ťli przy danej sposobno┼Ťci i za zgod─ů w┼éadzy ko┼Ťcielnej t┼éumaczenia zostan─ů przygotowane wsp├│lnymi si┼éami z bra─çmi od┼é─ůczonymi, b─Öd─ů mog┼éy by─ç u┼╝ywane przez wszystkich chrze┼Ťcijan” (KO 22 = EB 702).

Kolejn─ů nowo┼Ťci─ů by┼éo zalecenie soboru, aby sporz─ůdzono „wydania Pisma ┼Üwi─Ötego tak┼╝e do u┼╝ytku niechrze┼Ťcijan, opatrzone odpowiednimi uwagami i dostosowane do ich uwarunkowa┼ä. Przek┼éady te niech staraj─ů si─Ö m─ůdrze upowszechnia─ç czy to duszpasterze, czy te┼╝ chrze┼Ťcijanie jakiegokolwiek stanu” (KO 25 = EB 705).

S┼éowa te s─ů wyrazem ekumenicznego nastawienia soboru, kt├│ry w Pi┼Ťmie ┼Üwi─Ötym, powa┼╝anym przez wszystkie wyznania chrze┼Ťcija┼äskie oraz ┼╗yd├│w, widzia┼é fundament dialogu mi─Ödzywyznaniowego, a nawet mi─Ödzyreligijnego (por. EB 660. 662-668).

Zakończenie

Jak wida─ç z przeprowadzonej wy┼╝ej analizy tekst├│w ┼║r├│d┼éowych, nie mo┼╝e by─ç mowy o zabranianiu wiernym czytania Pisma ┼Üwi─Ötego przez Magisterium Ko┼Ťcio┼éa. W r├│┼╝nych okresach historii Ko┼Ťci├│┼é katolicki nak┼éada┼é pewne ograniczenia na prywatn─ů lektur─Ö Biblii, g┼é├│wnie w t┼éumaczeniu na j─Özyki narodowe, ale czyni┼é to z troski o w┼éa┼Ťciwy przekaz objawionych w Biblii prawd wiary. Ograniczenia te nie zawsze mia┼éy charakter powszechny. Kategoryczny zakaz czytania Pisma ┼Üwi─Ötego odnosi┼é si─Ö wy┼é─ůcznie do t┼éumacze┼ä i wyda┼ä heretyckich oraz innowierczych. Powtarzanie obiegowej opinii o zabranianiu przez Ko┼Ťci├│┼é czytania Biblii bez tych istotnych u┼Ťci┼Ťle┼ä jest po prostu mijaniem si─Ö z prawd─ů.



[1] Tekst, z drobnymi korektami ortografii i interpunkcji, za: http://forumzn.katalogi.pl/Kosci%C3%B3%C5%82_zabrania%C5%82_czytania_bibli-t1312.html [8 II 2012].

[2] http://agnostycy.blogspot.com/2010/08/stosunek-koscioa-katolickiego-do-nauki.html [8 II 2012; post ten został usunięty].

[3] http://tygodnik2003-2007.onet.pl/1,104,8,7039581,20983321,1131062,0,forum.html [8 II 2012].

[4] Zob. P.G. Duncker, La Chiesa e le versioni della S. Scrittura in lingua volgare, „Angelicum” 24 (1947), s. 140-147; A. Szlagowski, Wst─Öp og├│lny historyczno-krytyczny do Pisma ┼Üwi─Ötego, t. 2, Warszawa 1908, s. 294-296. A. Szlagowski cytuje teksty ┼║r├│d┼éowe w niewielkim wyborze.

[5] Zob. J.L. Flood, Les premi├Ęres Bibles allemandes dans le contexte de la typographie europ├ęenne des XVe et XVIe si├Ęcles, w: La Bible imprim├ęe dans l’Europe moderne, red. B.E. Schwarzbach, Paris 1999 [dalej: BIEM], s. 144-145; The Cambridge History of the Bible [dalej: CHB], t. 3, red. S.L. Greenslade, London 1963, s. 423; La Bibbia nell’epoca moderna e contemporanea, red. R. Fabris, Bologna 1992 [dalej: BEMC], s. 32.

[6] Zob. CHB III, s. 430-431.

[7] Zob. BEMC, s. 32-33.

[8] Zob. A. Szlagowski, Wst─Öp og├│lny…, dz. cyt., s. 297.

[9] Szerzej na ten temat: zob. H. Szwejkowska, Ksi─ů┼╝ka drukowana XV-XVII wieku. Zarys historyczny, wyd. 4 poprawione, Wroc┼éaw – Warszawa 1983, s. 13-27. 33; CHB III, s. 415-416; S. Dahl, Dzieje ksi─ů┼╝ki, t┼éum. zb., Wroc┼éaw – Warszawa – Krak├│w 1965, s. 123. 126-127.

[10] Gesamtkatalog der Wiegendrucke, t. 1-7, Leipzig 1925-1938, t. 8-, Stuttgart 1970-.

[11] L. Hain, Repertorium biblographicum in quo libri omnes ab arte typographica inventa usque ad annum MD, t. 1-2, Stuttgart 1826-1838 wymienia 109 edycji, ale niekt├│re z nich s─ů obecnie nieznane. Nieznacznie r├│┼╝ni─ůce si─Ö dane podaje CHB III, s. 417.

[12] Na temat wysoko┼Ťci nak┼éad├│w: zob. CHB III, s. 421.

[13] CHB III, s. 423.

[14] CHB III, s. 446 podaje, ┼╝e dla Biblii z ko┼äca XV wieku nak┼éady mog┼éy by─ç r├│wnie┼╝ wy┼╝sze, ok. 900 – 1500 egz.

[15] Dla XV wieku: zob. GW 4295-4309; zob. r├│wnie┼╝: BIEM, s. 68-82. 149; BEMC, s. 34.

[16] Chodzi tu o dwa dekrety. Pierwszy z nich, Recipiuntur libri sacri et traditiones apostolorum, posiada warto┼Ť─ç dogmatyczn─ů, gdy┼╝ definiuje sk┼éad kanonu i relacj─Ö Pisma do Tradycji (Enchiridion Biblicum. Documenta Ecclesiastica Sacram Scripturam Spectantia. Auctoritate Pontificiae Commissionis de Re Biblica edita. Editio quarta aucta et recognita, Neapoli – Romae 1961 [dalej: EB], nr 57-60). Drugi: Recipitur vulgata editio Bibliae praescribitur modus interpretandi sacram Scripturam ma charakter dyscyplinarny (EB 61-64). Przek┼éad polski dokument├│w: zob. Breviarium fidei. Wyb├│r doktrynalnych wypowiedzi Ko┼Ťcio┼éa, red. S. G┼éowa, I. Bieda, wyd. 2, Pozna┼ä 1989, nr 10-15, s. 115-117; Wst─Öp og├│lny do Pisma ┼Üwi─Ötego, Wst─Öp do Pisma ┼Üwi─Ötego 1, red. J. Szlaga, Pozna┼ä – Warszawa 1986 [dalej: WOPS], s. 291-292.

[17] Opieram si─Ö g┼é├│wnie na: G.M. Vost├ę, La Volgata al Concilio di Trento, „Biblica” (1946), s. 301-319; La Bibbia…, dz. cyt., s. 39-41.

[18] „Insuper eadem sacrosancta synodus […] decernit et statuit, ut posthac sacra scriptura, potissimum vero haec ipsa vetus et vulgata editio, quam emendatissime imprimatur […]”; polski przek┼éad: zob. WOPS, s. 292.

[19] Opieram si─Ö g┼é├│wnie na: P.G. Duncker, La Chiesa e le versioni…, art. cyt., s. 147-157; La Bibbia…, dz. cyt., s. 39-41; G.M. Vost├ę, La Volgata…, art. cyt., s. 305-308.

[20] Index Auctorum, Et Librorum, qui ab Officio Sanctae Rom. & Universalis Inquisitionis caueri ab omnibus et singulis in uniuersa Christiana Republica mandantur…, Romae, apud A. Bladum, 1559.

[21] Tam┼╝e, k. I1r-v.

[22] „Biblia omnia vulgari idiomate, Germanico, Gallico, Hispanico, Italico, Anglico, sive Flandrico etc. conscripta nullatenus vel imprimi, vel legi, vel teneri possint absque licentia Sacri Officij S. Ro. Inqisitionis” (tam┼╝e, k. I1v).

[23] Korzystam z: Index Librorum Prohibitorum, Cum Regulis Confectis per Patres a Tridentina Synodo delectos, auctoritate Sanctiss. D.N. Pij IIII, Pont. Max. comprobatus, Venetiis, [b. dr.], 1564; oraz z wyd. Coloniae, apud M. Cholinum, 1564.

[24] Index Librorum Prohibitorum…, dz. cyt., Venetiis, [b. dr.], 1564, k. 6r = A6r [na druku b┼é─Ödnie: 9r]; oraz wyd. Coloniae, apud M. Cholinum, 1564, k. A6r-v.

[25] Zob. A. Szlagowski, Wst─Öp og├│lny…, dz. cyt., s. 315.

[26] Index Librorum Prohibitorum…, Venetiis, [b. dr.], 1564, k. 6v = A6v [na druku b┼é─Ödnie: 9v]; oraz wyd. Coloniae, apud M. Cholinum, 1564, k. A6r-v.

[27] Na podstawie: Index Librorum Prohibitorum. Cum Regulis Confectis per Patres a Tridentina Synodo delectos. Auctoritate Pii IIII. primum editus: Postea vero a Syxto V. auctus, Et Nunc Demum S.D.N. Clementis Papae VIII. iussu recognitus, et publicatus…, Coloniae, apud G. Cholinum, 1598, k. B1r. Zob. te┼╝: A. Szlagowski, Wst─Öp og├│lny…, dz. cyt., s. 315.

[28] „S. Biblia, quae vocantur Compluten. Qualia nunc eadem fere varijs linguis impressa sunt a Christophoro Plantino Antverpiae. S. Biblia, ex translatione D. Hieronymi, quae vocantur vulgatae aeditionis. S. Biblia germanica, ex translatione Eckhij et Dietenbergeri. Item novum Testamentum Embseri” (Librorum Authorumque S. Sedis Apostolicae Sacrique Concilij Tridentini authoritate prohibitorum. Itemque Eorum. Ex quibus integra Bibliotheca Catholica institui possit. Indices duo itemque. Pro usu Monasteriorum in Bavaria editi, Monachii, Typis A. Berg, 1569, k. L3r).

[29] Index Librorum Prohibitorum…, Coloniae, apud G. Cholinum, 1598, k. C2r.

[30] Kilka przyk┼éad├│w zastosowania przepis├│w Soboru Trydenckiego odno┼Ťnie do czytania Biblii w j─Özykach narodowych: zob. A. Szlagowski, Wst─Öp og├│lny…, dz. cyt., s. 297-299.

[31] Enchiridion Symbolorum, Denzinger. In lingua Latina, wyd. online: http://catho.org/9.php?d=byc#cuj [26 II 2012]. Zob. r├│wnie┼╝: Breviarium fidei…, dz. cyt., s. 338-339.

[32] Zob. J. Kudasiewicz, Biblia w duszpasterstwie, t. 1: Dzieje, w: Encyklopedia katolicka, red. zb., t. 2, Lublin 1989, k. 416.

[33] Korzystam z wydania z 1758 roku: Index Librorum Prohibitorum SSmmi D.N. Benedicti XIV. Pontificis Maximi Jussu Recognitus, atque editus, Romae, Ex Typographia Rev. Camerae apostolicae, 1758, s. XVII-XXX.

[34] „Quod si hujusmodi Bibliorum versiones vulgari lingua fuerint ab Apostolica Sede approbatae, aut editae cum annotationibus desumptis ex sanctis Ecclesiae Patribus, vel ex doctis, Catholicisque viris, conceduntur. Decr. Sacr. Congr. Ind. 13. Junii 1757” (Index Librorum Prohibitorum…, Romae, Ex Typographia Rev. Camerae apostolicae, 1758, s. VI).

[35] Zob. P.G. Duncker, La Chiesa e le versioni…, art. cyt., s. 157-162; A. Szlagowski, Wst─Öp og├│lny…, dz. cyt., s. 315-316.

[36] Wydanie z 1577 roku jest t─ů sam─ů wersj─ů, co edycja z 1575 roku, ale z wymienionymi dedykacjami.

[37] Zob. R. Pietkiewicz, Pismo Święte w języku polskim w latach 1518-1638. Sytuacja wyznaniowa w Polsce a rozwój edytorstwa biblijnego, Wrocław 2002, s. XI-XV. 215-231. 279-296 (praca doktorska dostępna online: http://digital.fides.org.pl/publication/817); K. Estreicher, Bibliografia Polska, t. 13, Kraków 1894, s. 12-17. 23-25.

[38] Zob. przyk┼éadowy spis edycji do roku 1638: R. Pietkiewicz, Pismo ┼Üwi─Öte w j─Özyku polskim…, dz. cyt., s. XIX-XX. XXV-XXVI.

[39] Np. Nowy Testament Pana naszego IESVSA CHRISTVSA. […] Przez D. Iakvba Wvyka, Theologa Societatis Iesv. Z dozwoleniem Starszych. Pod rozs─ůdek Ko┼Ť─çio┼éa S. Powszechnego Rzymskiego wszytko niech podl─Ö┼╝e, Krak├│w, A. Piotrkowczyk, 1593, k. tyt; Nowy Testament Pana naszego Iesvsa christusa. […] Przez D. Iakvba Wvyka Theologa Societatis Iesv. Z dozwoleniem Starszych. Pod rozs─ůdek Ko┼Ť─çio┼éa S. Powszechnego Rzymskiego wszytko niech podl─Ö┼╝e, Krak├│w, A. Piotrkowczyk, 1594, k. tyt.; BIBLIA TO IEST KSI─śGI STAREGO Y NOWEGO TESTAMNETV […] Przez D. Iakvba Wvyka z W─ůgrowca, Theologa Societatis Iesv. Z dozwoleniem Stolice Apostolskiey, a nak┼éadem Iego M. K┼Ťi─Ödza Arcybiskupa Gnie┼║nie┼äskiego, et─ç. wydane, Krak├│w, Druk. ┼üazarzowa, nak┼é. S. Karnkowski, 1599, k. tyt.

[40] http://pl.wikipedia.org/wiki/Towarzystwo_Biblijne_w_Polsce#Stosunek_Ko.C5.9Bcio.C5.82a_rzymskokatolickiego_do_Towarzystw_Biblijnych [11 II 2012].

[41] Zob. J. Kudasiewicz, J. Pytel, Biblijne towarzystwa I, w: Encyklopedia katolicka, dz. cyt., t. 2, k. 488.

[42] Zob. B. Enholc-Narzy┼äska, Teksty biblijne w przek┼éadzie ks. Jana Jakuba Wujka, ich wydania i rozpowszechnianie przez Towarzystwo Biblijne w Polsce w XIX i XX wieku, w: Jan Jakub Wujek – t┼éumacz Biblii na j─Özyk polski. W czterechsetn─ů rocznic─Ö wydania Nowego Testamentu 1593-1994. Ksi─Öga referat├│w wyg┼éoszonych na konferencji 26 kwietnia 1993 r., red. M. Kami┼äska, ┼ü├│d┼║ 1994, s. 138. 141.

[43] Chodzi tu o nast─Öpuj─ůce dokumenty: Pius VIII, Encyklika Traditi humilitati z 24 V 1829 r. (EB 74a); Grzegorz XVI, Encyklika Inter praecipuas (De Societatum Biblicarum machinationibus) z 8 V 1844 r. (EB 74b-l); Pius IX, Encyklika Qui pluribus (De sectis et Societatibus Biblicis) z 9 XI 1846 r. (EB 74m). Na ten temat ukazywa┼éy si─Ö jeszcze inne dokumenty papieskie niezamieszczone w EB: Pius VII, Brewe do Ignacego Raczy┼äskiego, arcybiskupa gnie┼║nie┼äskiego, z 4 VI 1816 r.; Brewe do Stanis┼éawa Bohusza Siestrze┼äcewicza, arcybiskupa mohylowskiego, z 3 IX 1816 r.; Leon XII, Encyklika Ubi primum z 5 V 1824 r. Dokumenty te omawia A. Szlagowski, zob. Wst─Öp og├│lny…, dz. cyt., s. 313-315.

[44] Zob. P.G. Duncker, La Chiesa e le versioni…, art. cyt., s. 162.

[45] Polski przek┼éad: Biblia w dokumentach Ko┼Ťcio┼éa. Wyb├│r tekst├│w i komentarz, Aby lepiej s┼éysze─ç s┼éowo Pana 2, teksty do druku przygotowa┼é R. Pietkiewicz, kom. A. Jankowski, H. Lempa, R. Pietkiewicz [dalej: BwDK], Wroc┼éaw 1997, s. 7-18.

[46] Zob. A. Szlagowski, Wst─Öp og├│lny…, dz. cyt., s. 316-323; P.G. Duncker, La Chiesa e le versioni…, art. cyt., s. 164-165.

[47] Polski przekład fragmentów dekretu, za: BwDK, s. 48-49.

[48] Zob. Pius X, Pascendi dominici gregis. O zasadach modernist├│w, Wierno┼Ť─ç prawdzie katolickiej 5, [b.m.] 1996, s. 72-76.

[49] Zob. Pius X, List do kard. E. Cassetta Qui piam z 21 VI 1907 r., Pii X Pontificis Maximi Acta 4, s. 23-25; A. Szlagowski, Wst─Öp og├│lny…, dz. cyt., s. 323-325; J. Kudasiewicz, J. Pytel, Biblijne towarzystwa II, art. cyt., k. 489-490.

[50] Fragment tłum. polskiego: W. Szczepański, Przedmowa, w: Ewangelie i Dzieje Apostolskie, tłum. i kom. W. Szczepański, Kraków 1917, s. XII.

[51] Zob. Codex Iuris Canonici Pii X Pontificis Maximi iussu digestus Benedicti Papae XV auctoritate promulgatus praefatione, fontium annotatione et indice analytico-alphabetico ab emo Petro Card. Gasparri acutus, Romae 1917, s. 406, przyp. 1; s. 410, przyp. 1.

[52] Por. BwDK, s. 75-78.

[53] Polski przekład: BwDK, s. 89-119.

[54] La Sainte Bible traduite en fran├žais sous la direction de l’├ëcole Biblique de J├ęrusalem, Les ├ëditions du Cerf, Paris 1956.

[55] Zob. E. D─ůbrowski, Sob├│r Watyka┼äski II a biblistyka katolicka, Pozna┼ä – Warszawa – Lublin 1967, s. 354-356.

[56] Szerzej: zob. tam┼╝e, s. 43-44. 55-63; BwDK, s. 140-141.

[57] Tłum. polskie: A. Klawka, w: BwDK, s. 149-154.

[58] Enchiridion liturgico. Tutti i testi sulla Liturgia tradotti, annotati e attualizzati con i riferimenti al Catechismo della Chiesa Cattolica, wyd. 2, Roma 1994.

[59] Zob. A. Jankowski, Wprowadzenie do Konstytucji dogmatycznej o Objawieniu Bożym, w: Sobór Watykański II, Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst polski, wyd. 3, Poznań [b.r.], s. 349.

 
Dzie│o Biblijne


© Copyright Słowo Biblijne 2006. All rights Reserved. Made in quaint.pl